Malacandra – C.S. Lewis

 

Subtitel: Ver van de zwijgende planeet – C.S. Lewis

 

Toen ik een beetje op YouTube zat te scrollen, kwam ik tot mijn verrassing een boekbespreking tegen over “Out of the Silent Planet” (1938), het eerste deel van de vrij onbekende Ruimte-trilogie van C.S. Lewis. Zie hier. In de Verenigde Staten werd sciencefiction tegen het eind van de jaren twintig van de vorige eeuw een begrip. Lewis behoort tot de auteurs die deze nieuwe stroming mede richting gaven. ‘God is de Persoon en het Ik van het heelal’, schrijft C.G. Jung in “Herinneringen Dromen Gedachten” (zie mijn vorige blog). Daaraan moest ik denken bij het lezen van “Malacandra”. Achter de spannende fictie gaan diepe filosofisch-theologische gedachten schuil, zoals altijd bij Lewis. Je zou het verhaal daarom ook als een christelijke mythe kunnen lezen, hoewel de recensenten van destijds dat totaal niet inzagen. Eerder besprak ik van C.S. Lewis “De afschaffing van de mens”, “De vier liefdes”, “Verrast door vreugde” en “Brieven uit de hel”.

 

Een geheimzinnig pand

Lewis weet je op een weergaloze manier direct het jongensboekachtige verhaal in te trekken. Een wandelaar kom, in het uur tussen hond en wolf en na een fikse onweersbui, onder een druipende kastanjeboom vandaan in een verlaten landschap. Het gaat om Ransom, een taalkundige verbonden aan een college in Cambridge, die op wandelvakantie is. Hij moet een onderkomen voor de nacht zien te vinden in een plaatsje, tien kilometer verderop, nadat hij bij een hotelletje in een gepasseerd dorpje is afgepoeierd. Hij gaat af op een lichtje in de verte, dat een nederig stulpje blijkt te zijn. Daaruit stuift een verontruste moeder naar buiten, die hem voor haar zoon Harry aanziet. Harry is een beetje ‘anders’, vertelt ze. Hij had allang thuis moeten zijn. Hij werkt voor twee heren in “The Rise”, een geheimzinnig pand waarvan de vrouw ook niet precies weet wat er gebeurt. In ieder geval wordt het bewoond door een professor en diens assistent Devine. Ransom belooft bij “The Rise” te gaan kijken en Harry naar huis te sturen als hij hem aantreft.

 

Ontvoerd                                                                                   

Het donkere huis ligt achter een poort die op slot zit. Ransom gooit zijn rugzak over het hek en wurmt zich door de stekelige haag. Hij loopt de oprijlaan op naar de voordeur, belt aan, maar er wordt niet opengedaan. Hij gaat op een tuinbankje naast het portaal zitten om bij te komen. Hij valt bijna in slaap, maar schrikt op door ruziënde stemmen. Op het erf achter het huis stuit hij op drie mannen van wie één hem verbaasd herkent als oud-klasgenoot: Devine. De onenigheid wordt snel toegeschreven aan het dwarse gedrag van Harry. Devine laat Ransom kennis maken met de norse natuurkundige Weston en nodigt hem uit binnen te komen voor een drankje. Binnen de kortste keren wordt Ransom gedrogeerd en bevindt hij zich in een ruimtevaartuig naar Malacandra, oftewel Mars. Zijn kidnappers weigeren stug het doel van de ruimtereis uit de doeken te doen. Wel wordt hem geadviseerd zo min mogelijk te bewegen en te praten om zuurstofgebrek te voorkomen.

 

De hemelen vertellen Gods eer   

Ransom zou zich rot moeten voelen. In plaats daarvan doorstroomt hem een nieuwe, frisse, levendige energie. Weston verklaart dat ze worden blootgesteld aan veel straling die nooit de atmosfeer van de aarde bereikt. De mythen over de zwarte, koude, lege ruimte blijken een gotspe. Ransom heeft eerder het gevoel in een hemelse, kleurrijk verlichte ‘moederschoot’ te zwemmen: “… Hoe kon het ook anders zijn, als de werelden en al het leven daarop immers uit deze oceaan waren voortgekomen?...”. Ransom vraagt zich af “… hoe hij een planeet, zelfs de aarde, ooit had kunnen zien als een eiland van leven en werkelijkheid in een dode leegte. Met een zekerheid die nadien nooit meer verdween zag hij nu de planeten – de ‘aardkloten’ noemde hij ze in gedachten – als gaten of holtes in de levende hemel – afgestoten en uitgestoten woestenijen van zwarte materie en dikke lucht, ontstaan niet als verrijking van het omringende licht, maar daarop in mindering komend…”. Komt dat licht buiten het zonnestelsel ergens ten einde? Is daar de echte leegte, de echte dood? Of is het zichtbare licht ook weer een onderdeel van iets onvoorstelbaar groters?

 

“Zwei Seelen wohnen, ach!, in meiner Brust”

Stiekem luistert Ransom een gesprek tussen zijn kidnappers af, waaruit hij opmaakt dat hij als mensenoffers zal dienen voor de ‘soronen’. Hij denkt aan afschuwelijke monsters en besluit ter plekke om, zodra ze zijn geland, iedere mogelijkheid aan te grijpen om te ontsnappen of anders zelfmoord te plegen. Als ze na een maand de steenkoude dampkring van Malacandra binnendringen, worden ze alle drie zo beroerd als een hond. Het waterverfachtige landschap waar ze landen is adembenemend. De vegetatie is roze, de metershoge bomen hebben paarse kruinen en het warme water is helblauw. Alles doet een beetje rubberachtig aan. Wanneer er bij de bosrand lange, dunne, spookachtige wezens opdoemen met een stemgeluid dat aan een hoorn doet denken, probeert Ransom ervandoor te gaan. Dat lukt omdat Weston zijn pistool moet gebruiken tegen een groot, glimmend beest met happende kaken dat als een torpedo door het water op hen afschiet. Ransom rent het bos in en loopt net zolang door tot het donker wordt. Dorstig valt hij langs de oever van een beek in slaap, omdat hij niet van het giftig aandoende water, dat hem weliswaar warm houdt, durft te drinken. Hij heeft een onweerstaanbare neiging tegen zichzelf te praten, alsof hij, net als Jung (zie mijn vorige blog), ook uit een Nr. 1 en Nr. 2 bestaat: “… Ransom, we houden je in het oog… We laten elkaar niet in de steek, ouwe jongen…”. En even verder: “… Helemaal niet pluis hier als slaapplaats. We laten je even uitrusten tot je je beter voelt, dan gaan we weer door…”. Heeft hij het tegen zijn ‘ziel’?  Is hij bezig gek te worden?

 

De hross

Als Ransom wakker wordt, besluit hij toch maar wat water te drinken. Op het moment dat hij dat doet, suist er weer iets zwarts als een kogel door het water. Nog voordat hij zich kan verbergen, klimt het wezen de kant op en bekijkt hem nieuwsgierig. Het creatuur houdt het midden tussen een twee meter zwarte otter en een zeehond. Het blijkt te kunnen praten en stelt zichzelf voor als een ‘hross’. Ransom raakt direct gefascineerd door zijn vreemde taal. Voor elke naam lijkt het wezen een h te zetten. Ze maken elkaar het hof als de eerste man en vrouw in het paradijs, schrijft Lewis. De hross schept met een schelp wat water op, voegt er een paar druppels alcoholische vloeistof uit een flesje aan toe dat hij aan een gordel draagt, en biedt het Ransom aan als welkomstdrankje. Daarna gebaart hij hem mee naar een boot, waar hij een soort boterham krijgt. Als je het wezen met een mens vergelijkt, krijgt het iets onheilspellends en onverdraaglijks, aldus Ransom. Vergelijk je het met een dier, dan krijgt het juist iets paradijselijks, omdat taal en rede nooit verloren zijn gegaan. “… Niets was afstotender dan het ene beeld, niets verrukkelijker dan het andere. Het hing ervan af hoe je het bekeek…”.

 

Oyarsa

De hross neemt hem mee op een wilde, duizelingwekkende boottocht naar zijn clan, waar hij gastvrij wordt opgenomen en taalles krijgt. De hrossa-welpen zien hem als een mysterieuze onbehaarde kobold. De hrossa blijken zich naast landbouw en visserij ook bezig te houden met poëzie en geweldig te kunnen zingen. Ze zijn astronomisch veel meer onderlegd dan Ransom had vermoedt: ze blijken de aarde, oftewel Thulcandra, aan te duiden als ‘de zwijgende planeet’. Wanneer ze horen dat hij met twee slechte mensen is meegekomen die hem willen doden, vinden ze dat hij naar Oyarsa moet gaan, die over Malacranda regeert. Oyarsa lijkt een soort engelvorst te zijn. Volgens de hrossa heeft Maleldil de Jonge, die bij de Oude woont, de wereld gemaakt. Waar of de Oude woont? “… Zo een is hij er niet…”, zeggen ze, “… dat hij ergens moet wonen…”. Ze hebben het niet alleen over de ‘séroni’, die hetzelfde zijn als de soronen en duidelijk tot de intelligentsia behoren, maar ook nog over de ‘pfiltriggi’, een klein en uiterst creatief volkje van mijnwerkers. Een hross laat Ransom een door hen gemaakt schaaltje van goud zien: ‘zonnebloed’ dat door de rivieren spoelt. Plotseling begrijpt Ransom de belangstelling van zijn ontvoerders voor Malecandra. De hrossa blijken van nature ingetogen, monogame wezens te zijn, met maar één broedseizoen, wat tot een wonderlijk stabiele samenleving leidt. Ze begrijpen niet waarom je meer jongen op de wereld zou zetten dan je kunt onderhouden. Voor de seks? Maar je weet pas dat je gelukkig bent geweest wanneer je je een gebeurtenis herinnert. Een gebeurtenis blijft altijd in je geest aanwezig. De werkelijke gebeurtenis is slechts het begin van het geluk. Wanneer Ransom merkt dat een vrouwtjeshross praat tegen iets wat hij niet ziet, blijkt er ook nog een onzichtbaar soort rond te waren: de ‘eldila’ of ‘hemelingen’. Je kunt hen alleen zien als je in de juiste richting kijkt, en dat gebeurt niet vaak, tenzij een eldil gezien wil worden. Licht gaat door hen heen. “… Je kunt ze wel eens aanzien voor een zonnestraal of zelfs voor een beweging van bladeren…”.

 

Geliefde vijand

Wanneer Ransom vertelt over het waterdier met de happende kaken waarvoor hij is gevlucht, raakt iedereen opgewonden en in oorlogsstemming. De griezel wordt een ‘hnakra’ genoemd en blijkt al jaren niet meer te zijn waargenomen. Er is dus een ‘duivel’ in het paradijs (zie Arnon Grunberg in “Mogen we nog een beetje leven?” en Tjeu van den Berk in “Ontmoetingen met Jung” over het fenomeen dat er enkel leven is bij de gratie van onbalans). De hnakra is hun ‘geliefde vijand’: ‘hier en daar de dood zien rondgaan maakt niemand ongelukkig’. Integendeel, het maakt van het leven een avontuur: “… Ik denk dat het bos niet zo kleurig, het water niet zo warm en de liefde niet zo zoet zou zijn als er in de meren geen gevaar was…”. Ransom gaat mee op jacht en weet met twee hrossa het monster te doden, wat hij opvat als een soort ‘inwijding’. Nu hoort hij er voorgoed bij. Vervolgens krijgt hij via een eldil de opdracht zich bij Oyarsa te melden. Kort daarna wordt één van de hrossa neergeschoten door de twee kidnappers die achter Ransom aanzitten. Overstuur vertelt Ransom dat mensen allemaal ‘scheef’ zijn en dat zij het kwaad naar Malacandra brengen. Heeft hij te lang gewacht met gehoor geven aan de oproep van Oyarsa?

 

Wat het oog niet ziet

Het wordt een loodzware tocht voor Ransom, diep het gebergte in: “… Zijn voortgang werd een mechanisch patroon – van vermoeidheid naar stilstand, van stilstand naar ondraaglijke kou, en van kou weer naar beweging…”. De lucht wordt zo ijl dat hij amper kan ademen; het licht is zo fel dat het pijn doet aan zijn ogen. In een door een vuurtje verlichte grot vindt hij een soroon die hem een zuurstofapparaat aanbiedt. Ze praten over de eldila, die Ransom niet kan zien. Hebben ze dan geen lichaam? “… Natuurlijk hebben zij een lichaam. Er zijn veel lichamen die je niet kunt zien. Ieder soort ogen ziet sommige dingen wel en andere niet. Weten jullie in Thulcandra niet van vele soorten lichaam?...”. De soroon legt uit dat de snelheid waarmee iets beweegt bepaalt of het zichtbaar is: iets of iemand kan daardoor op twee plaatsen tegelijk zijn, of zelfs overal tegelijk. Het snelste wat wij kunnen waarnemen is licht. We zien alleen de dingen die langzamer bewegen dan het licht. Het lichaam van de eldil beweegt met de snelheid van het licht. Voor hen zijn vaste dingen juist weer ijler en moeilijker zichtbaar: als wolken. Misschien is de verklaring die antropologen geven voor de lichtende, ongrijpbare figuren die in allerlei menselijke traditie opduiken, toch een tikkeltje bezijden de waarheid?

 

De wereld is vergankelijk

De volgende dag tilt de soroon Ransom op zijn schouder om hem weg te brengen. Ze komen langs versteende landschappen. De soroon vertelt over de uitgestorven wezens die ooit op Malacandra hebben geleefd. De wereld is niet gemaakt om altijd te blijven bestaan, zegt de soroon: “… Zo gaat Maleldril niet te werk…”. De volgende nacht brengen ze door met andere soronen, die alles over de aarde willen weten. Verbaasd luisteren ze naar wat Ransom vertelt over oorlog, slavernij en prostitutie. Dat komt doordat er geen Oyarsa is, concluderen de soronen.  “… Het komt doordat ieder daar zelf een kleine Oyarsa wil zijn…”. Even verder: “… ‘Zij kunnen het niet helpen,’ zei de oude soroon. ‘Iemand moet de baas zijn, maar hoe kunnen schepselen hun eigen baas zijn?...”. Dat is alsof je jezelf aan je haren probeert te trekken, alsof als een wijfje die haar eigen jongen wil verwekken, of alsof iemand een land wil overzien terwijl hij niet hoger staat.

 

Zondeval

Oyarsa blijkt op een eiland  - Meldilorn -  te wonen. Ransom wordt naar een gastenverblijf gebracht. Vroeg in de morgen wordt hij, net als Samuël, tot drie keer toe gewekt door een stem die zegt dat Oyarsa wil dat hij komt. Ransom begrijpt dat hij met een eldil van doen heeft. Hij moet spitsroeden lopen door rijen Malacandriërs, die hem met glinsterende ogen zwijgend aankijken, tot hij op het hoogste punt van een laan komt. Hij voelt hoe geladen zijn omgeving is. Dan gaan alle Malecandriërs in de houding staan en strijkt er ‘een fluistering van licht’, ‘een verzwakking van schaduw’, zijn kant op. Hij weet dat Oyarsa hem nadert. Een onmenselijke stem zegt dat hij Ransom zelf heeft laten halen en vraagt waar hij zo bang voor is. Malacandra drijft, zoals alle werelden, in de hemel, legt Oyarsa uit. Mensen als Ransom moeten uit de hemel afdalen naar de aarde. Thulcandra is voor hem echter een onbekende wereld. Het is de enige planeet die buiten de hemel ligt en waarvandaan geen boodschap meer komt. Daarom wordt Thulcandra de ‘zwijgende planeet’ genoemd. Ooit was alles anders. De geschiedenis van Thulcandra is ‘allerbitterst’. Oyarsa spreekt over ‘de geschiedenis van de scheve jaren’, nog voordat er leven op aarde was. De grote, glanzende en sublieme Oyarsa van de aarde werd ‘scheef’. As hij daartoe in staat was geweest, zou hij nog veel meer werelden hebben meegesleept in het verderf dat hij aanrichtte. Er brak een grote oorlog uit en de Malacandriërs wisten de ontaarde Oyarsa te verdrijven. Op aanwijzing van Maleldil bonden zij ‘de Scheve’ in de lucht van zijn eigen wereld. Sindsdien weten ze niets meer van de aarde: de planeet is gehuld in stilte en het contact is verbroken. Toch denkt Oyarsa dat Maleldil Thulcandra nooit geheel aan het kwaad zal prijsgeven. Lewis verwijst hier duidelijk naar de Bijbelse val van Satan – zie Lucas 10 : 18  en het gedicht “Lucifer” van Joost van den Vondel.

 

Oorlog met de Scheve

Ransom legt uit dat de verhalenvertellers van zijn wereld geloven dat, als er al buitenaards leven bestaat, het kwaadaardig moet zijn. Zo gek is dat niet, toch? Er zijn nu eenmaal veel valse eldila in de woeste delen op aarde. Misschien hebben zijn ontvoerders gedacht dat de eldila zijn bloed wilden drinken. Oyarsa begint een en ander te begrijpen. Het heeft hem sterk verwonderd dat mensen geheimen voor elkaar hebben en dat Ransom zo onwillig leek om mee te komen. Het is voor hem te bizar voor woorden dat mensen geweld tegen elkaar gebruiken. Oyarsa wil weten waarom mensen naar zijn planeet komen en ‘zonnebloed’ stelen. Ook verlangt hij een blik te werpen in de wonderlijke oorlogen tussen Maleldril en de Scheve, die blijkbaar op Thulcandra worden uitgevochten. Ransom vertelt dat het bezit van goud op aarde garant staat voor veel genot en macht. Hij zegt dat hij vreest dat de professor diens volk het liefst zou willen vernietigen om plaats te maken voor de mensen.: “… Hij wil, denk ik, dat onze soort altijd zal voortbestaan en hoopt dat het van de ene wereld naar de andere springen zal…”. De bijeenkomst wordt gestoord door een stel soronen die de geknevelde en geboeide Weston en Devine met zich meevoeren, samen met de lijken van drie hrossa die zij hebben gedood.  

 

Eeuwig leven

Weston lijkt in al zijn onvoorstelbare arrogantie wel een kruising tussen Jeffrey Epstein en Elon Musk: alsof Lewis in 1938 de komst van dit soort figuren al voorzag (zie ook de techondernemer Bryan Johnson, die onsterfelijk wil worden, maar chronisch ziek blijkt). Weston zegt tijdens het verhoor dat het hem om niets minder gaat dan het ‘eeuwige leven’ van de mensheid. Als de planeet vergaat, moet de mensheid overspringen naar een andere. Er is geen liefde voor andere mensen in hem, aldus Oyarsa: het gaat hem alleen om het zaad. De Malacandriërs zijn niet bang voor de dood, omdat ze weten dat er daarna een tweede leven komt dat beter zal zijn dan het eerste, vertelt Oyarsa. “… Het is de Scheve, de heerser van jouw wereld, die jullie leven verwoest en vervuilt met pogingen om iets vóór te blijven waardoor je uiteindelijk toch wordt ingehaald, wat jullie ook wel weten. Als jullie onderdanen van Maleldil waren, dan hadden jullie rust…”. De Scheve baart alleen maar angst met als gevolg moord en opstand.

 

Terug

Uiteindelijk worden Weston en Devine terug naar de aarde gestuurd nadat hun ruimteschip is ontwapend en voorzien van een mechanisme waardoor het ontploft zodra ze zijn geland. De Malacandriërs willen hen nooit meer zien. Ransom kiest ervoor met hen mee terug te gaan. Hij heeft heimwee naar zijn dierbaren en vooral naar een biertje in een pub.

 

Uitgave: Kok – 2002, vertaling A. Smilde, 243 blz., ISBN 978 904 350 408 9

Alleen nog tweedehands verkrijgbaar

Herinneringen Dromen Gedachten – C.G. Jung

 

Tjeu van den Berk haalt in “Ontmoetingen met Jung” (zie mijn vorige blog) nogal eens “Herinneringen Dromen Gedachten”, de autobiografie van Carl Gustav Jung, aan. Nu ik toch in de materie zit, heb ik het er maar gelijk achteraan gelezen. Het verscheen kort na Jungs dood, in 1961, en is geen klassieke autobiografie. Het boek ontstond uit gesprekken tussen Jung en zijn secretaresse Aniela Jaffé, die het materiaal samenstelde en redigeerde. Het is een gecompliceerd werk vol persoonlijke herinneringen, beschrijvingen van onvergetelijke dromen en Jungs reflecties op psychologie, religie en de betekenis van het leven. Jaffé noemde het zijn ‘religieuze belijdenis’. Met sommige stukken kon ik niets, maar ik kwam ook hele boeiende en ontroerende fragmenten tegen. Ik houd van het universum van Jung. Ik denk dat het ons kan helpen ontsnappen aan de rationele en materialistische impasse van vandaag de dag, waarin we volkomen dreigen vast te lopen. Ik heb de vertaling van Agaath van Ree gelezen, de nieuwste is voor zover ik kon nagaan van Pety De Vries-Ek.  

 

De ‘Menseneter’

Jung (1875 – 1961) was de zoon van een Zwitserse plattelandsdominee. Alles moet in zijn jeugd - stichtelijke - vroomheid hebben geademd, want hij had maar liefst acht ooms die ook allemaal predikant waren. Het huwelijk van zijn ouders was niet al te best; hij weet nog dat ze in aparte kamers sliepen. Jung lijkt een overgevoelig, fantasierijk en eenzaam jongetje te zijn geweest. Hij herinnert zich dat de koster gaten groef op het nabijgelegen kerkhof, waar zwarte, plechtstatige mannen in geklede jassen, met ongewone hoge hoeden en blinkend gepoetste schoenen, onder het ‘geschrei’ van vrouwen zware kisten in lieten zakken. De galmende stem van zijn vader verkondigde dat de ‘Here Jezus’ de dode ‘tot zich had genomen’, een nogal sinistere boodschap voor een kind van een jaar of drie, vier. Als kleuter had Jung een droom die een onuitwisbare indruk op hem maakte. Hij legt hem uit als een soort ‘initiatie in de onderwereld’, een ‘oer-openbaring’, het begin van zijn ‘helletocht’. In een weiland daalt hij via een trap af in de aarde, waar hij achter een groen gordijn een enorm gedrocht van lillend vlees op een gouden troon ontwaart. ‘De Menseneter’, zegt de stem van zijn moeder. Later zal hij ontdekken dat de onderaardse god een fallus voorstelde. In het ‘rijk der duisternis’ regeren niet voor niets de driften en instincten. De link tussen Jezus en de 'Menseneter' is snel gelegd.

 

Mysterie

Jung vindt het fijn op school, omdat hij daar kinderen ontmoet met wie hij kan spelen (hij krijgt nog een zusje als hij negen is). Tegelijkertijd heeft hij moeite om zichzelf te blijven. Als hij op een grote kei zit, slaat zijn gedachtegang zo op hol dat hij op een gegeven moment niet meer weet of hij zichzelf is of de steen. Hij merkt dat hij ‘anders’ wordt wanneer hij met vriendjes omgaat. Hij ervaart een radicale ‘gespletenheid’. Een gevoel dat hij weet te bezweren door een ‘mannetje’ uit een stukje hout te snijden en, samen met een beschilderd steentje, in een ‘bedje’ te leggen, dat hij op de voor hem verboden vliering verstopt: zijn hoogstpersoonlijke ‘geheim’. De clandestiene schuilplaats is meer dan een kinderspel: ze laat zien hoe belangrijk een afgeschermde innerlijke ruimte is. Een privégebied kan bijdragen aan een gevoel van autonomie, individualiteit en psychologische diepgang. Het is heus niet zo goed alles maar op de socials te kwakken, hoor. Jung vertelt dat hij als kind voortdurend op zoek was naar het ‘mysterie’. Voelde hij dat er ‘meer’ moest zijn? Was het ‘gewone leven’ te suf voor hem? Hij gaat met grote tegenzin naar de kerk. Kerst vormt daarop de enige uitzondering. De adventstijd associeert hij met nacht en ontij, storm en duisternis: “… Geheimzinnige geluiden, onbestemde dingen waarden rond…”. Op de tweede plaats komt oudejaarsavond.

 

“Zwei Seelen wohnen, ach!, in meiner Brust”

Jung brengt zijn middelbareschooltijd door op het gymnasium in Bazel. Hij omschrijft zichzelf als een hoogbegaafde, luie, verveelde, teruggetrokken, onzekere, gemelijke, met minderwaardigheidsgevoelens kampende en zelfs onsympathiek aandoende puber die met zichzelf en de ‘whole world’ in de knoop zit. Heel gewoon dus, eigenlijk. Hij voelt zich een outsider, een arme luis in een rijkeluiswereld. Hij definieert zichzelf uitdrukkelijk als christen, maar zijn omgeving gaat zo familiair en sentimenteel met de ‘lieve’ Here Jezus om dat het hem afkeer inboezemt, waardoor hij alleen nog bidt tot de onkenbare ‘God’. In deze periode begint hij sterk te ervaren dat hij uit twee personen bestaat. Nr. 1 is zijn alledaagse persoonlijkheid: degene die naar school gaat, werkt, met anderen omgaat en zich in de praktische wereld beweegt. Dit is het bewuste ego in het dagelijks leven. Nr 2. bestaat uit de tijdloze, contemplatieve, diepere kant van zichzelf, die verbonden is met het onbewuste en de spirituele ervaring.

 

De goddelijke genade is ‘vreselijk’

Wederom overkomt hem een hallucinatie die een ontzaglijke impact op hem heeft. Wanneer hij na schooltijd naar huis gaat, wordt hij getroffen door de overweldigende schoonheid van de Dom, die ligt te glinsteren in het zonlicht. Daarop volgt het verlammende gevoel dat zich een afschuwelijke gedachte aandient, waarvan hij koste wat kost verre moet blijven. Hij is overtuigd dat hij ‘de zonde tegen de Heilige Geest’ zal begaan als hij aan zijn verbeelding toegeeft. In de derde nacht verliest hij zijn innerlijke strijd en laat hij de verboden gedachte opkomen: van onder de troon van God valt een kolossaal excrement op het dak van de prachtige Domkerk, verplettert het en verbrijzelt de muren. Wat volgt is een immense opluchting, die Jung omschrijft als een ‘goddelijke genade’. Bij Jung rijst het vermoeden dat God ook ‘iets vreselijks’ is, een aspect dat in het kerkelijk leven van zijn dagen volledig buiten beeld bleef: “… De ‘vreze Gods’ waarover natuurlijk wel werd gerept, gold als verouderd, als ‘joods’, en was sinds lang vervangen door de christelijke boodschap van Gods liefde en goedheid…”. Het doet me onmiddellijk denken aan Jonathan Sacks, die 'het heilige' in zijn boek over “Leviticus” omschrijft als een levensgevaarlijke nucleaire energie.

 

Ervaren en weten

Wat betekent het visioen? Dat God, blasfemisch gezegd, ‘schijt heeft aan de kerk’? Of in ieder geval aan de kerk van Jung? Hij ziet zijn vader worstelen met zijn dogmatische geloof: “… hij kende niet de levende, de rechtstreeks te beleven God, die almachtig en vrij boven Bijbel en Kerk staat, die de mens tot vrijheid roept en hem kan dwingen van eigen inzichten en overtuigingen af te zien en Gods eis onvoorwaardelijk te vervullen…”. Hij zou zijn vader willen helpen, maar weet niet hoe.  “… Mijn herinnering aan mijn vader is die van een lijdend man, die aan een Amfortaswonde leed, een ‘Visserkoning’, wiens wond niet wilde genezen…”. En hij, als ‘stomme Perceval’, kijkt zwijgend toe. Hij probeert wel met zijn vader te praten, “… maar ontmoette bij hem slechts een voor mij onbegrijpelijk ongeduld en angstige afweer. Pas enige jaren later begreep ik, dat mijn arme vader niet mócht denken, omdat hij door innerlijke twijfel werd verscheurd. Hij was op de vlucht voor zichzelf en hamerde altijd op het blinde geloof, dat hij voor zichzelf moest verwerven en zich door krampachtige inspanning trachtte eigen te maken…”.  Jung over diens gewetensnood: “… Wat hij zei klonk verschaald en hol alsof hij een verhaal vertelde dat hij zelf niet helemaal kon geloven of slechts van horen-zeggen kende…”. Zijn vader verwijt hem dat hij altijd maar wil dénken: “… Men moet niet denken maar geloven…”. Daar is Jung het niet mee eens. Volgens hem moet je “… ervaren en weten…”. Is dat wat wordt bedoeld met een ‘levend geloof’? Met ‘bevinding’? Zie de uitzending van presentatrice Annemiek Schrijver met theoloog Gilles Quispel (“Het Vermoeden”, 17.06.14).

 

De Persoon en Ik van het heelal

Jung begint te piekeren. Wat moet hij van God denken? “… Ik had die geschiedenis van God en de Domkerk niet zelf uitgedacht, veel minder nog de droom die mij had overrompeld toen ik drie jaar was. Een sterkere wil dan de mijne had mij die opgedrongen…”. Voor hem is God zowel een verterend vuur als een onzegbaar erbarmen. Hij leest alles wat hij aan theologie kan vinden. “… Ik las, dat geloof is ‘een geestelijke daad van de mens om zich met God in verbinding te stellen.’ Dit riep tegenspraak in mij op, want ik verstond onder geloof iets, dat God met mij doet…”. Voorzienigheid? Uitverkiezing? Het is hem “… volkomen duidelijk dat Jezus, de mens, wel met God te maken had gehad; hij had gewanhoopt in Gethsemane en aan het kruis, nadat hij de liefde en goedheid van God als van een goede Vader had gepredikt. Toch echter heeft hij Gods vreselijkheid gezien. Dit kon ik begrijpen…”. Voor Jung heeft God niets menselijks: “… Hij is goed én vreselijk beide, en daarom een groot gevaar waarvoor men zich natuurlijk probeert te dekken. Men klampt zich eenzijdig vast aan Zijn liefde en goedheid, om niet de Verleider en de Vernietiger in handen te vallen. Dit heeft Jezus geweten toen hij leerde: ‘Leid ons niet in verzoeking’…”. God is de ’Persoon en het Ik van het heelal’. Heel zijn leven blijft Jung overdonderd door het godslasterlijke beeld dat God hem direct of indirect (via de duivel) tegen zijn wil heeft opgedrongen. De ‘donkere kant’ van God houdt hem intens bezig: Zijn gevaarlijke toorn, Zijn onbegrijpelijke omgang met de schepselen en Zijn almacht. God heeft de wereld volgens Jung met opzet in tegenstellingen geschapen. “… Zeker, de wereld is onbeschrijflijk schoon, maar ook evenzeer gruwelijk…”. Hij omschrijft Job en Uria als voorafschaduwingen van Christus, de Godmens die door God verlaten wordt. Jung leest de filosofen en komt tot de conclusie dat God voor hen enkel een discutabele veronderstelling is. Voor hemzelf is God de 'meest vanzelfsprekende, allerzekerste en alleronmiddellijkste beleving', ook al kan men God niet bewijzen. Hij wordt gegrepen door de inzichten van Meester Eckhart en Schopenhauer. Later door Kant. Hij stort zich in de literatuur. Hij zoekt naar boeken over de duivel, maar kan die niet vinden. Zijn moeder, die eveneens duidelijk twee kanten heeft - een warme, goedhartige en een heidens, angstaanjagende - zegt uit het niets dat hij Goethe’s “Faust” moet lezen (over een man die zijn ziel aan de duivel verkoopt).

 

Studie

Het is moeilijk voor Jung om een studie te kiezen. Zijn Nr. 1 gaat voor natuurwetenschappen. Zijn Nr.2. voor geesteswetenschappen. Uiteindelijk zal hij geld moeten verdienen en legt hij zich toe op de geneeskunde, zodat hij coschappen kan lopen. Zijn vader sterft jong. Nr. 2 verdwijnt een periode uit het zicht. “… Zoals de ‘Faust’ voor mij een deur opende, sloeg ‘Zarathustra’ er een dicht en dat grondig en voor lange tijd…”. Zijn innerlijk gaat niemand iets aan: wie zit er te wachten op geestelijke vergezichten? Hij besluit zich te specialiseren in de destijds volstrekt onpopulaire psychiatrie, wanneer hij inziet dat juist daar de beide stromen van zijn belangstelling kunnen samenvloeien in één gezamenlijke bedding. “… Hier was eindelijk de plaats, waar natuur en geest elkaar ontmoetten…”.  Zijn vrienden verklaren hem voor gek.

 

Medeweter

Jung doet zijn psychiatrische opleiding in de Bürghölzli-kliniek in Zürich, waar hij in aanraking komt met het werk van Freud. Jungs brandende vraag luidt: wat gaat er in de geesteszieke om? Voor hem is niemand een stempel of etiket. Zijn aanpak is afgesteld op de persoon: “… Voor iedere patiënt is een andere taal nodig…”. Even verder: “… De analyse is een dialoog tussen twee gesprekspartners…”. De medicus is zelf een deel van het drama: “… In vele psychiatrische gevallen heeft de patiënt een geschiedenis, die niet wordt verteld en niemand weet. Voor mij begint de eigenlijke therapie pas na de ontdekking van deze persoonlijke geschiedenis. Zij vormt het geheim van de patiënt, waaraan hij is bezweken…”. Hij vertelt een aantal heftige voorvallen. Een als schizofreen bestempelde moeder gaat na veertien dagen naar huis en komt nooit meer terug, nadat zij heeft aanvaard dat ze een moordenares is. Na een liefdesdebacle raakte zij in een depressie en voorkwam niet dat haar dochtertje op een spons met verontreinigd water zoog. Haar zoontje gaf ze zelfs een glas van het vervuilde water te drinken. Het meisje overleed aan tyfus; het jongetje overleefde. Om te voorkomen dat er juridische vragen worden gesteld, houdt Jung zijn mond tegenover zijn collega’s: “… Ik achtte het zinvoller, dat zij tot het leven terugkeerde om daar haar schuld te boeten. Zij was door het lot zwaar genoeg gestraft. Toen zij ontslagen werd, ging zij met een zware last beladen. Deze moest zij dragen. Haar boetedoening was reeds begonnen met de depressie en het verblijf in de kliniek, en het verlies van het kind was voor haar een groot leed…”. Hij ontmoet nog een moordenares die haar naam niet noemt, maar wel bij hem komt ‘biechten’. Zij heeft haar vriendin vergiftigd om met haar man te kunnen trouwen. Maar de man sterft al snel, en de dochter uit haar eerdere huwelijk verdwijnt uit haar leven. Zelfs de dieren om haar heen worden onrustig. Haar lievelingspaard is schichtig en werpt haar af. Haar wolfshond wordt door een verlamming getroffen. Jung: “… wie zo’n misdaad pleegt, verwoest zijn ziel. Wie moordt, is zelfs reeds gevonnist…”. Zie André Malreux in “Het menselijk tekort”! “… Soms lijkt het alsof zelfs de dieren en planten het ‘weten’. Deze vrouw is door de begane moord zelfs voor de dieren een vreemde geworden en in een ondraaglijke eenzaamheid terechtgekomen. Om zich uit deze eenzaamheid te bevrijden, heeft zij mij tot medeweter gemaakt…”.

 

De toeschouwer

Ook geesteszieken hebben een Nr. 1 en Nr. 2. Jung is ervan overtuigd dat achter elke waanzin een persoon schuilgaat die als normaal dient te worden beschouwd en die als het ware ‘de toeschouwer speelt’. “… Van buiten gezien valt bij geesteszieken alleen de tragische verwoesting op, zelden echter het leven van de kant der ziel, welke van ons afgekeerd is…”. Daar wil hij op inhaken. “… Dat wij de betekenis (van een psychose) niet begrijpen, ligt aan ons…”. Meermalen maakt hij mee hoe “… uit een wolk van groteske onzin…” de menselijke gestalte tevoorschijn treedt. Een casus doet onmiddellijk denken aan “Ik heb je nooit een rozentuin beloofd” (Hannah Green). Het gaat over een incestslachtoffer dat in een mythisch rijk op de maan woont, waar ze een gevleugelde demon ontmoet die ze ‘verraadt’ door Jung over hem te vertellen. Na twee maanden komt ze tot het inzicht dat het leven op aarde onvermijdelijk is en berust ze in haar lot.

 

Verloren schapen

Wanneer je geen ‘mythologische voorstellingen’ hebt, kun je het ‘wezenlijke in jezelf’ niet uitdrukken, aldus Jung. Als je geen taal hebt, houdt het denken op. Jongeren worden “… geheel in beslag genomen door flirten, kleren en seksualiteit…”, niet omdat zij dom zijn, maar omdat zij niets anders kennen. Voor hen bestaat alleen het intellect; daarom vinden ze dat ze een zinloos leven leiden. Iedereen moet echter de ‘geheime wil’ van God volbrengen. Het is nodig dat de ‘mythologische en religieuze voorstellingen’ weer in mensen worden opgeroepen. Wat ontbreekt, is het gevoel voor het ‘numineuze’: “… Ik heb dikwijls gezien dat mensen neurotisch worden wanneer zij zich tevredenstellen met ontoereikende of verkeerde antwoorden op de problemen van het leven. Zij zoeken een positie, een huwelijk, roem en uiterlijk succes of geld, en blijven ongelukkig en neurotisch, ook nadat ze alles hebben bereikt waarnaar zij streefden. Zulke mensen zitten in een geestelijke impasse. Zodra zij zich tot een ruimere persoonlijkheid kunnen ontwikkelen, houdt meestal ook de neurose op. Daarom was van het begin af aan de ontwikkelingsidee voor mij van de grootste betekenis…”. Even verder: “… Het merendeel van mijn patiënten bestond niet uit gelovigen maar uit mensen die hun geloof hadden verloren. Bij mij kwamen de ‘verloren schapen’. De gelovige heeft tegenwoordig nog gelegenheid, in de kerk de symbolen te beleven. Men denke aan de mis, de doop, de ‘imitatio Christi’ en andere. Maar een zodanig beleven van het symbool stelt het werkelijk deel-hebben van de gelovige voorop en dat ontbreekt de moderne mens vaak. Bij neurotische mensen is het veelal geheel afwezig. In zulke gevallen blijft ons niets over dan te observeren, of het onbewuste niet spontaan symbolen voortbrengt om de ontbrekende te vervangen. Maar ook dan blijft de vraag open of een mens die symbolische dromen en visioenen heeft, in staat is hun betekenis te begrijpen en de consequenties te aanvaarden…”.

 

Wij zijn ons brein

Wij leven nog steeds in de modus van ‘wij zijn ons brein’: “… Wanneer het de innerlijke beleving betreft, het allerpersoonlijkste, wordt het de meeste mensen ‘unheimlich’ te moede en vele gaan op de vlucht…”. De weerstand tegen iets als de ziel is groot: “… Het risico der innerlijke beleving, het geestelijk avontuur, is de meeste mensen vreemd. De mogelijkheid dat er een psychische werkelijkheid zou kunnen bestaan, is gelijk aan een banvloek…”.

 

In de clinch met Freud

Freud zag Jung aanvankelijk als zijn opvolger. Het is genoegzaam bekend hoe Freuds reductionistische visie op seksualiteit tot een breuk met Jung leidde: “… hij wilde niet horen van een andere factor dan de seksualiteit…”. Freud zwoer bij het materialisme. Hij drukte Jung bijna obsessief op het hart van zijn seksuele theorie een 'dogma en onwrikbaar bolwerk' te maken tegen de 'zwarte modderstroom' van het occultisme, waaronder hij zo ongeveer alles van filosofie tot religie verstond. Precies het gebied dat Jung inspireerde dus. Volgens Jung was seksualiteit Freuds ‘god’. “… Als uitdrukking van een chtonische geest is de seksualiteit van de grootste betekenis. Deze geest is het ‘andere gezicht van God’, de donkere zijde van het godsbeeld…”. Zie zijn fallusdroom. Maar er is meer…

 

Duik in het onbewuste

Na de breuk met Freud begint Jung zich steeds meer op zijn onbewuste te richten - dat overeenkomt met het mythische dodenrijk, het land der voorouders. Hij verliest zich in dromen en fantasieën. Alles wat er bij hem opkomt, beschrijft en tekent hij in zijn ‘Zwarte Boeken’en daarna in het ‘Rode Boek’ – zie mijn vorige blog. “… Het is natuurlijk ironisch dat ik, als psychiater, bij mijn experiment zogezegd stuk voor stuk het materiaal ben tegengekomen dat de bouwstenen voor een psychose levert en dat men dus ook in de krankzinnigengestichten vindt. Het is de wereld van onbewuste beelden die de krankzinnige in noodlottige verwarring brengt, maar ook vormt zij de schoot der mythevormende fantasie, die in onze rationalistische eeuw teloor is gegaan…”. Uiteindelijk slaagt hij erin op wetenschappelijk wijze grip op zijn vreemde innerlijke wereld te krijgen: “… De jaren waarin ik mij door de innerlijke beelden liet leiden waren de belangrijkste van mijn leven, waarin al het wezenlijke werd beslist. Toen is het begonnen en de latere details zijn slechts aanvullingen en verhelderingen. Heel mijn latere activiteit werd gevormd door het uitwerken van wat zich in die jaren uit het onbewuste had baan gebroken en mij aanvankelijk overstroomde. Het was de oerstof van mijn levenswerk…”. Wat hij van zijn innerlijke queeste heeft geleerd, is dat hij “… de idee van de suprematie van het Ik volkomen moest opgeven…”. Even verder: “… eerst toen ik de Mandala’s begon te tekenen, zag ik dat alles, alle wegen die ik bewandelde, elke stap die ik verzette, steeds tot één punt leidde, namelijk tot het centrum. Ik zag het steeds scherper: de Mandala is het centrum. Het is de weg naar het midden, naar de individuatie…”. Alles wijst naar ‘de ‘kern’, de ‘kiem van het onsterfelijke lichaam’, de ‘zetel van het leven’, kortom ‘het Zelf’, dat in sprookjes en verhalen op allerlei manieren wordt ‘verbeeld’: het Nieuwe Jeruzalem (zie “De Christenreis” van John Bunyan), de berg Sion, de lichtstad met de paarlen poorten, de middagzon, de heilige graal, het gouden kasteel, de gouden bloem, de steen der wijzen, de Christus, enzovoort, en zo verder. Ik werd opgevoed in een bevindelijke traditie waar mij letterlijk geleerd werd om een ‘nieuw hartje’ te bidden. Het is bizar hoe mijn geestelijke achtergrond - tot mijn grote vreugde, kan ik wel zeggen - aansluit bij de psychologie van Jung. Zie bijvoorbeeld de overeenkomst tussen de ‘bekering’ of ‘wedergeboorte’ en Jungs ‘individuatieproces’. Zie ook de focus op de ‘donkere kant van God’: de ‘toorn Gods’ en ‘vreze Gods’. Het 'midden' is het doel. Het 'ik' is enkel het middel om daar te geraken. Het 'Zelf' is een principe en archetype van oriëntatie en zingeving. Het 'Zelf' is 'het vat voor het goddelijke'.

 

Verlossingsgedachten

Om zijn hypothesen wetenschappelijk te kunnen onderbouwen, ging Jung op zoek naar historische analogieën, die hij met name vond in de gnostiek en de alchemie. Volgens Jung was het zeker geen toeval dat Jezus, de timmermanszoon, tot ‘Salvator Mundi’, Verlosser der wereld, is geworden. Hij moet de onbewuste verwachting van zijn tijd volkomen hebben vervuld en gedragen. “… De alles verpletterende macht van Rome, belichaamd in de goddelijke caesar, had een wereld geschapen waarin niet alleen talloze enkelingen, maar ook ganse volken van hun zelfstandige levensvorm en hun geestelijke onafhankelijkheid waren beroofd…”. Jung meent dat het christendom is ‘ingeslapen’ en heeft verzuimd in de loop van de tijd zijn mythe verder uit te rollen: “… Men begrijpt niet dat een mythe dood is als ze niet meer leeft en zich verder ontwikkelt…”. Zie Gioacchino da Fiore, Meester Eckhart, Jacob Boehme en Pius XII. Opvallend is wederom hoe zijn tijd overeenkomt met onze geglobaliseerde wereld: “… Het individu en de cultuur van onze dagen worden door een soortgelijk gevaar bedreigd, nl. dat van de massificatie. Daarom wordt reeds op veel plaatsen de mogelijkheid en de hoop op de wederkomst van Christus besproken…”. De verlossingsverwachting, uitgedrukt in een andere vorm, ziet hij in de wereldwijde verbreiding van het UFO-fenomeen: “… een typisch kind van onze eeuw der techniek…” (zie ook: “Op een andere planeet kunnen ze me redden” van Lieke Marsman). Dat slaat toch alles?! 

 

Oer

Jung lijkt een enorme hang te hebben gevoeld naar wat ik maar ‘oer’ noem. Hij bouwt een primitieve ‘toren’ in Bollingen, zonder elektriciteit of stromend water, waar hij ‘helemaal zichzelf kan zijn’. Hij ervaart het bouwsel als een ‘baarmoeder’. Hij maakt reizen naar de Sahara, de Pueblo-indianen in New Mexico en Kenia en Oeganda, waar hij met een stel bavianen naar de zonsopkomst kijkt. Ze lijken net zo onder de indruk als hij. “… Van oudsher hebben wij de grote god vereerd die de wereld verlost doordat hij als stralend hemellicht uit het grote duister opdoemt. Toen begreep ik dat in de ziel, van het oerbegin af, het heimwee naar het licht woont en de onhoudbare drang uit het oerduister te worden bevrijd…”. Zijn reis van Midden-Afrika naar Egypte ervaart hij als een ‘drama van de geboorte van het licht’; zie de mythe van Horus. Zijn werk brengt hem naar India. Hij vertelt over de wonderlijke gebeurtenissen in Ravenna - zie mijn vorige blog - en vermijdt Rome, omdat hij zich niet opgewassen voelt tegen de overweldigende indrukken van die stad. Na een hartinfarct maakt hij een bijna-doodervaring mee. Hij blijft waarschuwen dat de nadruk op de stoffelijke persoon een ‘demonisering’ van de mens en zijn wereld veroorzaakt. Daar komen de verschijning van dictators en alle ellende die ze meebrengen uit voort. Daar komt ook alle onbehagen in de cultuur vandaan.

 

Diep in mezelf vind ik niet mezelf

Wat ik vooral van Jung heb geleerd, is het verschil tussen het ‘Ik’ en het ‘Zelf’. “… Ik zie steeds weer dat het individuatieproces verwisseld wordt met de bewustwording van het Ik en daarmee met het Zelf wordt geïdentificeerd. Dit veroorzaakt natuurlijk een heilloze begripsverwarring. Want daarmee wordt de individuatie enkel tot egocentriciteit en auto-erotiek…” (zie ook "Spiritualiteit van beneden" van Anselm Grün en Meinhard Dufner). Het ‘Ik’ is slechts het centrum van het bewustzijn. Het ‘Zelf’ is niet alleen het middelpunt, maar ook de totale omvang van het bewuste én het onbewuste: het centrum van de totaliteit. Daarom laat de Franse schrijver Eric-Emmanuel Schmitt in “Het evangelie van Pilatus” een kind zeggen: “… Mama, diep in mezelf vind ik niet mezelf…”. Wie het vatten kan, vatte het…

 

Uitgave: Lemniscaat – 1991, 398 blz., ISBN 978 906 069 806 8, € 19,99

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier                           

Ontmoetingen met Jung – Tjeu van den Berk

 

Subtitel: De moderne mens op zoek naar zijn ziel

 

Veel denkers zijn het erover eens dat ons eenzijdige rationele mensbeeld ervoor zorgt dat wij uit balans zijn. Zie de depressie- en burn-outepidemie. Zie de moderne zelfvervreemding. Zie de hedendaagse zingevingscrisis. We zwemmen in betekenisloosheid. Toch lijkt bijna iedereen er op de een of andere manier doodsbang voor zich onder te dompelen in iets als de ziel: je wordt al gauw voor gek versleten. De Zwitserse psychiater Carl Gustaf Jung (1875 – 1961) durfde dat wel. “Ontmoetingen met Jung” bestaat uit een bundel veelzijdige essays van theoloog en Jung-kenner Tjeu van den Berk (1938). Eerder besprak ik van hem “In de ban van Jung”.

 

Het Rode Boek

Het eerste hoofdstuk heeft het in 2009 uitgegeven "Das Rote Buch", een door Jung zelf gekalligrafeerde innerlijke ontdekkingsreis, als onderwerp. Tussen 1913 en 1918 maakte Jung een geestelijke crisis door die de basis zou gaan vormen voor zijn latere psychologische inzichten. Hij begon zulke intense dromen, obsessieve fantasieën en angstvisioenen te ervaren dat hij bang was psychotisch te worden. Toch besloot hij deze indrukken niet weg te duwen, maar ze juist te onderzoeken. Hij daalde als het ware af in zijn psyche. Met zijn verbeelding ging hij in gesprek, een methode die bekendstaat als ‘actieve imaginatie’. Jung beschouwde de fantasiefiguren die hij daarbij ontmoette niet als echte personen, maar als autonome uitdrukkingen van het onbewuste. Zijn ervaringen noteerde hij eerst in zwarte notitieboeken. Vervolgens werkte hij ze uit in een groot, rijk geïllustreerd manuscript dat bekendstaat als “Het Rode Boek” (Liber Novus). Hij maakte er een boek van dat doet denken aan een middeleeuws handschrift. Zijn leven lang voelde hij zich aangetrokken tot de middeleeuwen en tot stromingen die daarmee werden geassocieerd, zoals de hermetische traditie, de gnostiek en de alchemie.

 

Een wandelend krankzinnigengesticht

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, merkte Jung dat verschillende van zijn visioenen een voorspellend karakter hadden. Hij begon te beseffen dat hij niet bezig was gek te worden, maar dat zijn imaginaties uit ‘de ondergrond van het collectieve onbewuste’ tot hem kwamen. Zijn Engelse vertaler: “… Jung was zowel een wandelend krankzinnigengesticht op zich als de geneesheer-directeur ervan (…) Hij maakte alles door wat een geestelijk gestoorde doormaakt (…) en het is alleen dankzij zijn verbazende vermogen om deze ervaringen van een afstand te observeren en te begrijpen, dat hij niet door het psychotische materiaal dat door de ‘scheidingswand’ heen kwam, ten onder ging. Hij slaagde erin het materiaal in een succesvolle psychotherapeutische methode onder te brengen…”.

 

Mandala’s

De afbeeldingen in het Rode Boek drukken het bewustwordings- of individuatieproces uit dat Jung doormaakte. De mandala’s die instinctmatig bij hem naar boven kwamen, symboliseren de kosmos met haar tegengestelde krachten, die in de kern van de mens samenkomen. Het mandala-idee staat voor “… een spiraalvormige beweging naar een middelpunt toe, waar het ik en de ziel samenvallen in het grote Zelf…”. De betekenis van de mandala ligt niet in het einde van het lijden, maar in de schoonheid van het ‘mysterium coniunctionis’, het ‘mysterie van de tegenstellingen’. “… In een mandala sluiten de Duivel en Christus vriendschap, vinden Hel en Hemel elkaar, sluiten Goed en Kwaad een huwelijk…”. Het samenvallen van de tegenstellingen gaat gepaard met lijden. Alleen zo kan de liefde triomferen. Willen water en vuur verenigd worden, dan is daar de smeltkroes voor nodig, wisten de alchemisten al. Tibetaanse monniken, Aboriginals en Indianen vervaardigen al eeuwenlang mandala’s. Ook schizofrene patiënten tekenen ze onwillekeurig. De mandala staat dan ook voor (genezende) heelheid, voor de totaliteit van het Zelf.

 

Onderwereld

Voor een leek als ik is het moeilijk om de uitleg over de tekeningen van Jung goed te begrijpen. Wat ik er echter van snap, is dat in Jungs wereldbeeld de ‘hoogste god’ Abraxas is, die zowel het ‘summum bonum’ van de Bijbelse God als het ‘infinum malum’ van de duivel in zich verenigt. Zelf denk ik dat Jung hier een onjuiste tegenstelling creëert. De duivel is immers niet de tegenpool van de Bijbelse God; demonen en engelen zijn elkaars tegenspelers (zie bijvoorbeeld "Lucifer" van Joost van den Vondel). De christelijke God staat daar naar mijn mening boven en behoudt het gezag. De ‘goden en demonen’ verbindt Jung met de negen klassieke planeten, een gedachte die ik vaker ben tegengekomen in de theologie. Tot zijn grote verbazing stuitte Jung later op Chinese alchemistische traktaten van meer dan 1800 jaar oud, waarin precies dezelfde ideeën werden uitgewerkt als waarmee hij bezig was. Dat bevestigde zijn visie op het ‘collectief onbewuste’. Het onbewuste, met zijn driften en instincten, staat voor de onderwereld: het mythische dodenrijk, het land van de voorouders, waar Jung ‘dode zielen’ ontmoette. Zie Jezus, die volgens de christelijke traditie ‘nedergedaald is ter helle’. Beschrijft Dante in zijn “Divina Commedia” een hemelvaart, in het “Rode Boek” beschrijft Jung een hellevaart.

Bovenkant formulier

Onderkant formulier

 

Prophetenwahn

Jungs experiment met zichzelf bestond eruit om alles wat zich onder de drempel van het bewustzijn afspeelde ruimte te bieden boven die drempel, zodat zijn ik-bewustzijn er (een wetenschappelijke) kijk op kon krijgen. Tegelijk moest het irrationele wel in de hand worden gehouden. Jung was zich zeer bewust van het gevaar van ‘Prophetenwahn’. “… Het is de duivel die zegt: Veracht het verstand en de wetenschap maar…”. Zijn gezin en patiënten hielden hem met beide benen op de grond, schrijft hij.

 

De kloof tussen buitenwereld en binnenwereld

Het tweede hoofdstuk zet Jungs ‘individuatieproces’ in de schijnwerpers: de ‘heel-wording’. “… Het rationale Ik aanpassen aan het irrationele Zelf, dat nu gebeurt juist in een gezond individuatieproces…”. Jung meende dat de kloof tussen buitenwereld en binnenwereld te groot werd. Hij vond het opvoedingsmodel van de moderne mens in zijn tijd uiterst monomaan, wat denk ik alleen maar erger is geworden in een tijd zoals nu, waarin alle pionnen op de buitenwereld worden gezet. “… Onze moderne opvoeding is ziekelijk eenzijdig. Natuurlijk is het juist, dat wij de ogen en oren van jonge mensen openen voor de horizonten van de wijde wereld, maar het is dwaas, te menen, dat men hen daarmede voldoende op het leven voorbereid! Een uiterlijke aanpassing aan de realiteiten van deze wereld is alles, wat men met zulk een opvoeding bereikt. Niemand echter denkt aan de aanpassing aan het Zelf, aan de krachten der ziel, die alle krachten van de wereld vele malen overtreffen…”. In een artikel op Nu.nl (20.06.26) over de ‘worstelende jonge vrouw’: "…. Iedereen moet tegenwoordig het beste uit zichzelf halen en alles moet altijd sneller, dus we zitten in een ratrace die niemand kan winnen…". Nu God dood is, lijkt de belangrijkste levensvraag te zijn: ‘Wat zullen de anderen wel niet van mij denken?’. Mensen blijken zich daardoor massaal in de luren te laten leggen, met dank aan de sociale media.

 

Ondergronds wortelstelsel

Volgens Jung is ons onderbewuste de ‘scheppende moeder’ van ons bewustzijn. Wij ontspruiten aan een ‘eeuwenoud wortelstelsel’. Freud, zijn leermeester, dacht het precies andersom. Voor hem was het onbewuste niet veel meer dan de vuilnisbak voor onze verdrongen zaken. Jung onderscheidt vier bewustzijnsfuncties: zintuiglijke gewaarwording (zien, horen, tasten, ruiken), ratio, gevoel en intuïtie – wier materiaal enerzijds uit de fysieke buitenwereld en anderzijds uit de psychische binnenwereld stamt. Het centrum van deze functies presenteert zich als een ‘ik’. Jung ziet de ziel als een overgangsgebied tussen het bewuste en onbewuste, dat wordt opgedeeld in een persoonlijk en een collectief onbewuste (Freud hield het alleen bij het persoonlijke onbewuste).

 

Hergeboorte

Het individuatieproces kent vijf fasen die door elkaar heen lopen. Voor het gemak zet ik ze even op een rij. Fase 1 begint met een ‘participation mystique’: er is nog sprake van een versmelting van het individuele bewustzijn met de omgevende wereld. We zijn verbonden met alles en iedereen. Fase 2 behelst het ontstaan van het ik en zijn projecties. Het ik draagt onbewuste inhouden over op omringende objecten (kerk, sport, kunst). Ouders worden goden. We laten ons betoveren door machtige archetypen (bijvoorbeeld bij verliefdheid). In Fase 3 worden projecties geabstraheerd en/of teruggenomen. We gaan het verschil zien tussen projecties en projectiedragers. De ouders zijn geen goden en Sinterklaas bestaat niet. Echter: hoewel we niet meer in de duivel geloven, bestaat het kwaad nog steeds. Fase 4 staat voor vervreemding. De mens doorziet zijn projecties en bant ze radicaal uit. Maar wat blijft er van hem over als hij de verbinding met zijn eeuwenoude wortelstelsel doorknipt en hij enkel nog vaart op zijn ratio? Het nihilisme?  Welke ‘kiem’ kan het nog opnemen tegen zijn banale-wereld-van-alledag? Voor Jung is dat de droom. De droom biedt een uitgang naar de oernacht, naar het ondergrondse wortelstelsel. Onze problemen moeten blijkbaar onoplosbaar worden voordat ons onbewuste weer mee mag spelen. Fase 5 staat dan ook voor inkeer, regressie en een numineuze wedergeboorte uit de wateren van het onbewuste. Dan zijn we weer terug bij een - dit keer bewuste - ‘participation mystique’. Het draait allemaal om geboren worden, sterven en herboren worden.

 

Godsbeeld

Bovenkant formulier

Onderkant formulier

Het derde hoofdstuk gaat over Maggy Reichstein, een patiënte van wie Jung naar eigen zeggen veel leerde, onder andere op het gebied van overdracht en tegenoverdracht, synchroniciteit, mandala’s en chakra’s. Wat ik met name interessant vind, is wat hij haar schrijft over zijn psychologische visie op het goddelijke: “… God is aanwezig in ons als ‘Imago Dei’, als een bééld van God, dat niet onderscheiden kan worden van het (archetype van het) Zelf en daarom de gelijkstelling: God = Zelf…”. Jung: “… Het Zelf verschijnt als tweevoud, als de liefdevolle Vader en als de Duivel, de opponent van God…”. Even verder: “… De sterfelijke mens is het vat voor deze gebeurtenissen…”.

 

Jung versus Buber

Wat ik niet wist: Jung blijkt nogal in de clinch te hebben gelegen met de Joodse godsdienstfilosoof Martin Buber, waarover het in het vierde hoofdstuk gaat: “… Het is niet zo gemakkelijk om de kern van de controverse Buber-Jung boven water te halen. Over wat waren ze het nu precies niet eens? Soms lijkt het verschil in visie tussen beiden flinterdun te zijn, andere keren lijkt het levensgroot, soms is er sprake van een werkelijk niet begrijpen van elkaar, dan weer lijkt het er sterk op dat ze elkaar niet wilden begrijpen…”.

 

Een ‘vat’ voor de goddelijke genade

Metafysici zijn mensen die geloven op de hoogte te zijn van de onkenbare dingen aan gene zijde, aldus Jung. Daar zet hij grote vraagtekens bij: “… Ik betwijfel echter sterk of onze voorstelling van de dingen identiek is met de natuur van die dingen…”. Met andere woorden: niemand heeft ooit God gezien. Wij maken ons enkel metafysische en religieuze ‘voorstellingen’; wij maken ons ‘godsbeelden’. Archetypische beelden zou je metaforisch kunnen omschrijven als psychische demonen en engelen omdat ze zich sterk ‘autonoom’ gedragen: “… deze autonomie, die een feit is, moet men zeer ernstig nemen…”. Even verder: “… De zogenoemde ‘machten van het onbewuste’ zijn geen intellectuele ‘begrippen’ die men naar willekeur kan manipuleren, maar gevaarlijke tegenstanders, die in de inrichting van de persoonlijkheid soms vreselijke verwoestingen aanrichten. Deze ‘machten’ zijn alles wat men van een psychisch ‘tegenover’ maar kan wensen of vrezen. De leek denkt natuurlijk met een duistere organische ziekte van doen te hebben. Maar de theoloog, die daarachter de duivel vermoedt, staat duidelijk dichter bij de psychische waarheid…”. Deze ‘machten van het onbewuste’ zijn ‘numineuze archetypen’. Vanuit zijn positie omschrijft iedereen ‘God’ weer anders. De paus ervaart God niet zoals een psychiater: “… Een orthodoxe christen kan nauwelijks anders dan het betreuren als hij ziet hoe onbekommerd en respectloos ik door de hemel van de dogmatische ideeën fiets…”. Het beeld dat wij van God hebben staat nooit los van de mens. Alle uitspraken over God komen van beneden. “… Bij Jung zijn het twee verschillende dingen: de ‘ervaring’ van het ‘mysterium fascinosum et tremundum’ en de ‘duiding’ ervan. Die duiding kan volgens Jung duizenden vormen aannemen, en dat is in de geschiedenis ook gebeurd, ‘Mana’, ‘Atman’, ‘Tao’, ‘Alles’, ‘Niets’, ‘Iets’ en ook het woord ‘God’. Voor al deze ‘namen’ kan men sidderen, knielen, stil zijn of dansen…”. Jung is een psycholoog, geen theoloog. “… God kán dus best een niet-psychische werkelijkheid zijn. Alleen, we kunnen dat nooit weten…”. Jung gaat het enkel om het ‘belevingskarakter’ van het goddelijke, dat in feite natuurlijk iets onbeschrijflijks is. Ik kan een heel eind met hem meevoelen als hij schrijft: “… Het Zelf staat nooit of te nimmer in de plaats van God, maar is wellicht een ‘vat’ voor de goddelijk genade…”. Even verder: “… Wat lapidair gezegd, er ontspringt volgens Jung niet zoveel aan het innerlijk van de mens: integendeel, het is eerder zo dat dat innerlijk ontspringt aan de werkelijkheid zelf…” (Dan Brown speelt ook met dit idee in zijn roman "Het ultieme geheim").

 

Donut

Voor Buber bestaat het goddelijke niet ‘in’ de dingen maar ‘tussen’ de dingen. Hem gaat het vooral om een ‘ontmoeting’ met een ‘tegenover’, om een ‘Ik-Jij-relatie’. Buberspecialisten verklaren de populariteit van dit thema bij Buber vanuit zijn hartverscheurende jeugd. Hij was amper vier toen zijn moeder hem in de steek liet: “… De kleine Martin rende nog naar het Franse balkonnetje om haar uit te zwaaien, maar ze draaide zich niet om…”. Hij werd verlaten voor een Russische luitenant met wie ze een nieuw gezin begon. Tot aan zijn dood bleef Buber de pijn van dit trauma met zich meedragen. Misschien zou je kunnen stellen dat Buber het goddelijke vooral om zich heen ervoer, terwijl bij Jung het goddelijke zich voornamelijk ín zijn innerlijk afspeelde. Ik denk dat ze allebei gelijk hebben. Zie ook Dirk De Wachter in “Wachten. Een levenshouding”: misschien kunnen we onszelf het beste zien als een ‘donut’.

 

Asymmetrie

In een intermezzo vertelt de inmiddels zesentachtigjarige Tjeu van den Berk hoe hij als negentienjarige op een kloosterschool in contact kwam met Jung, en hem nooit meer heeft losgelaten. Het vijfde hoofdstuk gaat vervolgens over Jung en zijn betrekkingen met de geniale, maar labiele kwantumfysicus Wolfgang Pauli (1900 – 1958). Jung probeerde zijn synchroniteitstheorie in verband te brengen met de kwantummechanica. Ik vind het te moeilijk om het hele verhaal uit de doeken te doen, maar wat mij raakte is het feit dat Pauli tot in het diepst van zijn wezen geschokt was toen hij erachter kwam dat links- en rechtshandige atomaire deeltjes niet altijd spiegelbeelden van elkaar vormen. Hun kernkracht wijkt soms af: “… Asymmetrie zit blijkbaar ‘ingebakken’ in de kosmos…”. Zie ook Arnon Grunberg die in “Mogen we nog een beetje leven?” uitlegt dat evenwicht staat voor rust, en ‘eeuwige rust’ de dood betekent. Het leven bestaat bij de gratie van onbalans. 'En ze leefden nog lang en gelukkig' blaast het sprookje altijd uit. Zonder ‘probleem’ is er geen verhaal. Als je er over nadenkt, zou je dus kunnen constateren dat – raar maar waar - ‘zonden’ de wereld draaiende houden. Een centrale boodschap in de Bijbel is het concept van het kwaad dat uiteindelijk ten goede wordt gekeerd, vooral met betrekking tot de eindtijd (Romeinen 8:28). De definitieve verlossing is tegelijk het definitieve einde: de apocalyps. Alles grijpt in elkaar.

 

Zien wat niet bestaat

Het gekste verhaal staat in hoofdstuk zes. In 1932 ‘ziet’ Jung met zijn minnares Toni Wolff - ongeveer de enige die hem door een zware depressie wist te loodsen - een aantal mozaïeken in het baptisterium der Orthodoxen in Ravenna. Het gebouw wordt toegeschreven aan Galla Placidia, van 425 – 437 regentes van het West-Romeinse Rijk. De ruimte is gevuld met een zacht, blauw licht. Ze worden overweldigd door vier grote mozaïek-fresco’s van ongehoorde schoonheid. De eerste stelt de doop van Jezus  in de Jordaan voor, de tweede de doortocht van de kinderen Israëls door de Rode Zee, de derde de reiniging van Naämans melaatsheid in de Jordaan, de vierde - en meest indrukwekkende – Christus die de verdrinkende Petrus de hand reikt. Ze praten met elkaar over de oorspronkelijke dooprite als initiatie, waaraan werkelijk levensgevaar verbonden was. Het doopsel is een symbolische verdrinking. Tijdens de ‘onderdompeling’ kun je, op je weg door het water, ook nog door een monster worden verzwolgen (zie Jona). Een en ander staat voor de archetypische gedachte van dood en wedergeboorte. Na afloop struint Jung de winkeltjes in de buurt af om afbeeldingen van de mozaïeken te kopen, maar die zijn er niet. Hij houdt vervolgens een lezing waarin hij de mozaïeken in Ravenna noemt. Een kennis die naar Ravenna reist, vraagt hij de foto’s te kopen, maar ook hij kan ze niet vinden: de mozaïeken blijken helemaal niet te bestaan. Wat Jung en zijn soul-mate ‘met eigen ogen gezien’ hebben, was niet aanwezig. Ze hadden geen drugs of andere middelen gebruikt. Waren ze onderhevig aan een soort ‘waan’?  Tjeu van den Berk geeft als verklaring dat twee emotioneel geladen mensen met een sterk verlaagde bewustzijnsdrempel het baptisterium betraden, waardoor een archetype kon ‘opborrelen’. Jung legt zelf uit dat mensen met niet bewuste problemen exteriorisatieverschijnselen kunnen oproepen. Dat gebeurde hem nogal eens. Wolfgang Pauli stond ook bekend om de ‘ongelukken’ die hij in zijn omgeving zou veroorzaken: omvallende vazen en zo. Sommigen wilden hem niet eens in hun lab hebben. Wat Tjeu van den Berk niet noemt, maar mij wel opviel: een foto van Toni Wolff lijkt als twee druppels water op een afbeelding van Galla Placidia die naast elkaar in het boek staan afgedrukt. Allebei donker haar en donkere ogen, een langwerpig gezicht met vooral precies dezelfde smalle mond.   

 

Kunst

Het zevende hoofdstuk gaat over Jungs kunstbeschouwing. Kunst is per definitie amoreel. Kunst is in de kern numineus van aard en voorbij goed en kwaad; anders verwordt zij tot ‘reclame’ (of porno). Daarom kan de grootste rotzak de mooiste kunst maken, en kon de nazi die ‘s avonds Rilke las of Beethoven speelde, de volgende dag mensen vermoorden alsof hij formulieren afstempelde. Misschien stelde de esthetische ervaring hem wel in de gelegenheid zijn slechtheid voor de duur van het Allegretto van Schubert te overstijgen. “… Schrijver Oek de Jong zegt in een interview: ‘Elk boek is uiteindelijk een afdaling in het onbewuste, een peiling van wat er spookt in je black box…”.

 

Goed en kwaad

Het achtste en laatste hoofdstuk gaat over de vervlechting van goed en kwaad. Steeds heeft Jung de eenzijdigheid van het christelijke godsbeeld van zijn tijd beklemtoond. Dat maakte volgens hem mogelijk dat de kwade krachten zo buitensporig konden toeslaan in onze westerse cultuur: “… je moet toch op zijn minst verbaasd zijn, meent hij, dat de tweeduizend jaar oude christelijke ethiek van het doen van het goede en het laten van het kwade, in de vorige eeuw kon uitmonden in zo’n pandemonium. Zoveel eeuwen christelijke opvoeding en katechese, zoveel lessen uit Heidelbergse en Romeinse catechismussen zouden ons toch steeds meer in staat hebben moeten stellen de bekoring van het kwaad te weerstaan? Het tegendeel lijkt waar…”. Wij moeten onze schaduw onder ogen leren zien. Zie Paulus: “… Want het goede dat ik wil, doe ik niet, maar het kwade, dat ik niet wil, dat doe ik…” (Romeinen 7:19). Even verder: “… Voor veel christenen was het in de vorige eeuw een verademing te beseffen dat de duivel en de hel niet bleken te bestaan! En die overtuiging stond gelijk met ‘Het kwáád bestaat niet werkelijk.’ Als het nog bestond, dan alleen nog maar als een persoonlijk moreel vergrijp. Maar ja, écht zondigen deden we toch eigenlijk ook niet. De biecht had dus geen zin meer. En als men dan toch per se het kwaad wilde omschrijven, werd dat: ‘afwezigheid van het goede’, iets niet-bestaands dus. Dat het kwaad een ‘werkelijkheid’ is, verstrengeld met het goede, van die gedachte meent de ‘verlichte’ christen af te zijn. Dat we in ‘erfzonde’ geboren worden, is een oud Adam en Eva verhaaltje. En de opvatting dat het goddelijke of hoe je het ultieme mysterie van de werkelijkheid ook benoemt, zèlf een duistere kant heeft, wat in vrijwel alle culturen een overtuiging is, dat is voor een christen ‘uit den boze!...”. Toch staat er in de Bijbel: “… Ik ben de Heer, er is geen ander die het licht vormt en het donker schept, die vrede maakt en onheil schept. Ik ben het, de Heer, die deze dingen doet…” (Jesaja 45:6-7). Dubbelzinnigheid zit wezenlijk vast aan onze ‘condition humaine’.

 

Uitgave: Van Warven – 2025, 250 blz., ISBN 978 949 334 966 7, € 29,95

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier