Ik ben gelijk doorgegaan met het lezen van “Het ware gelaat” (“Till We Have Faces”, 1956), dat C.S. Lewis persoonlijk als zijn beste boek beschouwde. Over het algemeen wordt het ook als zijn moeilijkste gezien. De roman, zijn laatste, die hij samen met de vrouw waar hij op latere leeftijd mee trouwde, Joy Davidman, heeft geschreven, is (heel losjes) gebaseerd op de mythe van Cupido en Psyche, bekend uit “De gouden ezel” van Apuleius. Ik was blij dat ik eerst “Gedachten over de Psalmen”(zie mijn vorige blog) heb gelezen, waarin al veel van Lewis' ideeën over de schemerige godenwereld aan de orde komen, want hij voert je echt naar een hallucinerende dimensie. Je moet eerst een goede heiden worden, voordat je een goede christen kunt zijn, volgens Lewis (dat zal iemand als Henk Vreekamp met hem eens zijn geweest, denk ik). “Het ware gelaat” is zo multi-interpretabel dat iedere lezer er zijn eigen obsessies uit zal pikken, volgens mij. And so do I. Misschien is “Circe” van Madeline Miller ook een geschikte voorbereiding. Zowel “Circe” als “Het ware gelaat” zijn waanzinnige hervertellingen van klassieke mythen, geschreven vanuit het ik-perspectief van een vrouwelijke buitenstaander, die in het oorspronkelijke verhaal wordt neergezet als een eendimensionale heks respectievelijk een jaloerse ka. Fasten your seatbelts.
The horror
Het verhaal wordt verteld door Orual, ook wel Maja genoemd, de koningin van Glome. Nu ze zo oud is dat ze weinig meer van de goden heeft te vrezen – ze heeft kind noch kraai die ze zouden kunnen treffen – wil ze hen middels het onderhavige boek aanklagen. En met name de god die op de Grijze Berg woont. Sommige recensenten hebben haar dan ook met Job vergeleken. Haar memoires tonen haar als de oudste en lelijkste dochter van de koning van Glome, die haar altijd heeft gepest met haar uiterlijk. Haar jongere zusje Redival is een luchtiger en veel onnadenkender type. Hun moeder sterft jong, waarna ze overgeleverd zijn aan de zorgen van Batta, de min, en de Griekse slaaf Vos, hun onderwijzer. Soms noemen ze hem gek genoeg ook 'grootvader'. Orual begint meer van hem te houden dan van haar vader. Hij blijkt in het barbaarse milieu de redelijkheid zelve. “... Hij had allerlei gezegden om zich mee op te vrolijken: ‘Geen mens kan een banneling zijn als hij bedenkt dat de wereld één stad is’ en ‘Alles is net zo goed of slecht als onze mening het maakt’. Maar ik denk dat het gene dat hem werkelijk opgewekt hield zijn nieuwsgierigheid was. Ik heb nooit iemand gekend die zo kon vragen...”. Orual vertelt hem over Oengit, die in een heilig huis tussen de stad en de rivier woont: “... Zij is een grote zwarte steen, zonder hoofd, handen of gezicht, en een zeer grote godin...”. Het doet me denken aan de islamitische Kaäba. Is het kussen van de zwarte steen overgenomen uit oudere religies? Soms komt er een naar offers stinkende heilige langs, die een doodenge vogelkop om zijn hals heeft hangen. Orual beschrijft de meisjes die in Oengits donkere huis wonen, de geschenken die bruiden haar moeten geven en de mensen van wie de keel in een slecht jaar wordt doorgesneden, waarna de priester hun bloed over de steen uitgiet. De Vos huivert en zegt dat Oengit ongetwijfeld overeenkomt met de Babylonische Aphrodite.
Wat moet je met al die meiden
De tweede vrouw van de koning sterft in het kraambed na de geboorte van wederom een dochter. Hij wordt zo ongeveer gek van woede: wat moet hij met al die meiden? Het meisje wordt Istra, oftewel Psyche, genoemd. Orual raakt prompt verliefd op haar: nog nooit heeft ze zo’n mooie baby gezien. Wanneer Redival begint te puberen, moet Orual haar ‘wulpsheid’ in de gaten houden, want stel je voor dat ze haar maagdenvlies verliest. Oruals lelijkheid zal mogelijke vrijers ongetwijfeld op de vlucht jagen. Een jongen met wie Redival staat te zoenen, wordt onmiddellijk gecastreerd. Ondertussen gaat het steeds slechter met het koninkrijk. Er breken opstanden uit, er zijn misoogsten en besmettelijke koortsen steken de kop op. Als Psyche de zieke Vos verpleegt, die vervolgens opknapt, gaat de mare rond dat ze genezende handen heeft. Het volk komt naar het paleis en eist haar op. Sommigen zien in de prinses “… Oengit zelf in een sterfelijke gedaante …” Heeft haar stiefzusje goddelijk bloed? Wie zal het zeggen? Urenlang beweegt Psyche zich tussen de schreeuwende menigte en raakt ze mensen aan. Totaal uitgeput en koortsig komt ze terug. Het doet me denken aan Jezus, die het naar aanleiding van de aanraking door de bloedvloeiende vrouw ook had over het feit dat er ‘kracht van hem was uitgegaan’. Blijkbaar kost een en ander veel energie. De tekst blijft vaag over Psyche’s eventuele ‘gave’: “… Sommige van de zieken in de stad stierven en sommigen herstelden. Alleen de goden weten of zij die herstelden degenen waren die Psyche had aangeraakt, maar de goden spreken niet …”. Orual is bang dat Oengit jaloers zal worden op de verering van Psyche.
Het gaat ook niet goed. Het land lijkt de ondergang tegemoet te gaan en Psyche wordt de zondebok (zie René Girard). In plaats van de gezegende verandert ze in de vervloekte. Ze wordt aangewezen voor het grote mensenoffer. Ze moet naar het Beest worden gebracht, dat bij de Grijze Berg is gezien. De god van de Berg. Oengits zoon. “… Heilige plaatsen zijn duistere plaatsen. Wat wij daar vinden, is leven en kracht, geen kennis en woorden. Heilige wijsheid is niet helder en doorzichtig als water, maar dik en donker als bloed…”. Een slachtoffer moet aan de Heilige Boom op de Grijze Berg worden vastgeklonken en daar worden achtergelaten. Het Beest zal met haar slapen en haar daarna opvreten. Veel verhalen zeggen dat beminnen en verslinden één en hetzelfde zijn. De laatste nacht verleent Bardia, de soldaat die Psyche bewaakt, Orual stiekem toegang tot haar kamer om afscheid te nemen. Psyche zit veel minder in de rats Orual. Misschien hebben de meesters gelijk die de Vos hebben geleerd dat de dood een deur is, zegt ze: “… die van een kleine, donkere kamer (dat is het leven dat wij voordien gekend hebben) naar een grote, echte plaats leidt waar de ware zon schijnt en wij elkaar zullen weerzien…”. En waarom zou het beter zijn te blijven leven? Wat is het verschil tussen sterven en huwen? “… Je huis verliezen – jou verliezen, Maja, en de Vos – je maagdelijke staat verliezen, een kind baren – telkens een nieuwe dood sterven…”. Leven betekent als een vogel opgesloten zitten in een kooi. Ze zal uitvliegen. Misschien zijn de dingen wel helemaal niet zo vreselijk als ze lijken. Altijd heeft ze gedroomd dat op de Berg de grootste koning van allemaal een gouden paleis voor haar zal bouwen. Voortdurend heeft ze naar de Berg gehunkerd, de plaats waar alle schoonheid vandaan komt. Alsof ze er al vanaf haar geboorte op is voorbereid. “… Denk je dat het allemaal niets heeft betekend, heel dit verlangen? Het verlangen naar huis? Want werkelijk, ik heb nu niet het gevoel alsof ik ga, maar alsof ik terugkeer. Mijn hele leven heeft de god van de Berg mij het hof gemaakt…”.
Opstanding
Orual ziet Psyche vertrekken, rechtop in een draagstoel tussen de koning en de priester. Beschilderd en verguld als een afzichtelijke pop, met een vreemde pruik op en een levenloos masker voor haar gezicht. Daarna stort ze in en ligt tijdenlang ziek in bed. De Vos wijkt niet van haar zijde. Ze vraagt of hij nog steeds vindt dat Oengit een leugen van dichters en priesters is. De vruchtbaarheid is immers weer teruggekeerd in het land. Vervloekt toeval, meent de Vos. “… Het is dit toeval dat het geloof van de barbaren voedt…”. Alle dingen maken deel uit van hetzelfde web, dat de natuur of het 'Geheel' wordt genoemd, zegt hij. De westenwind komt over duizend mijlen land en zee aangewaaid. “… Het weer van de hele wereld zou van het begin af heel anders geweest moeten zijn als die wind niet zou zijn gaan waaien. Het is allemaal een web; je kunt er geen draden uithalen en er geen aan toevoegen…”. Als Orual weer beter is, wil ze naar de Boom gaan, om te kijken of er nog overblijfselen van Psyche te vinden zijn. Misschien kunnen haar beenderen nog op een behoorlijke manier worden begraven. Wanneer de soldaat Bardia haar depressief op een drempel ziet zitten, dwingt hij haar tot het oefenen van een zwaardgevecht: “… Niemand kan verdrietig zijn terwijl hij zijn pols, hand, oog en elke spier van zijn lichaam gebruikt. Dat is de waarheid, vrouwe, of u het gelooft of niet…”. En inderdaad, zweten werkt helend. Elke dag geeft Bardia haar les. Hij besluit haar achter op zijn paard mee te nemen naar de Heilige Boom. Orual geniet van de reis en schaamt zich daar vervolgens weer voor. “… De goden sturen ons deze uitnodiging tot verrukking nooit vlugger of nadrukkelijker dan wanneer zij een nieuwe foltering voorbereiden. Wij zijn hun bellen; zij blazen ons groot op, voordat zij ons doorprikken…”. Bij de Boom is niets te vinden. De ketenen maken een dof geluid in de wind. Wat vindt Bardia ervan? “… De god heeft haar genomen,’ zei hij, nogal bleek en zacht sprekend (hij was een godvrezend mens). ‘Geen enkel natuurlijk beest zou zijn bord zo schoon hebben gelikt…”. Ze besluiten nog een beetje rond te zoeken, ook al is dat misschien dwaas. Ze vinden waarachtig een rode robijn die van Psyche’s sandaal moet zijn gevallen. Daarom gaan ze verder dan de priesters ooit hebben gedaan, het ‘boze gedeelte’ in. Uiteindelijk komen ze uit bij een riviertje, waar aan de overkant een prachtige vallei zichtbaar wordt, een soort Shangri-La. Aan de oever staat Psyche.
Heilige duisternis
Orual steekt de rivier over. Bardia moet achterblijven, omdat hij geen godenbloed bezit. Uitgebreid vertelt Psyche hoe ze gered is door de jonge, wilde god van de westenwind, die haar naar het paleis heeft gebracht van de onbekende god (zie Paulus), van wie ze nu de vrouw is. ‘Welk paleis?’ vraagt Orual. ‘Waar we voor staan’, zegt Psyche. Langzaam wordt het duidelijk dat Psyche in een wereld leeft die Orual niet kan zien. Ze denkt dat Psyche waanzinnig is geworden, maar waarom ziet ze er dan beter uit dan ooit? Waarom ‘straalt’ ze zo? Waar komt haar vrolijkheid vandaan? Orual voelt “… een walgelijke disharmonie, het langs elkaar schuren van twee werelden als de twee stukken van een gebroken steen…”. Ze weigert Psyche serieus te nemen. Haar zusje vertelt dat ze het gezicht van haar geheimzinnige minnaar en echtgenoot nog niet heeft gezien, omdat hij altijd in het donker naar haar toekomt. Ze heeft het over de ‘heilige duisternis’ die hem omringt. Zie 1 Koningen 8:12 en 2 Kronieken 6:1, waarin koning Salomo zegt dat God in duisternis woont (wat verwijst naar Zijn verborgenheid, majesteit en heiligheid). Orual wil dat Psyche ophoudt met al die onzin en met haar meekomt. Tot haar frustratie weigert Psyche dit ronduit. Als het donker wordt, stuurt ze Orual weg met het verzoek snel weer terug te komen. Als je erover nadenkt, is een en ander misschien ook wel van toepassing op de verhouding tussen gelovigen en ongelovigen. Gelovigen ervaren (soms) een dimensie waarvoor ongelovigen blind zijn. Zie 1 Korintiërs 2:14.
Ietsisme
Omdat het te laat is om naar huis te rijden, overnacht Orual met Bardia op de berg. Als ze de volgende ochtend water gaat drinken bij de rivier, kijkt ze naar de mist aan de overkant en ziet ze in een flits het prachtige paleis waar Psyche het over had. Ze besluit deze beleving weg te duwen. Ze wil de andere wereld geen plek geven in haar leven. Dat is natuurlijk precies wat er in het seculiere Westen is gebeurd. Wij zweren bij het materialisme. Zullen de goden zeggen dat het voorval een teken, een aanwijzing, een uitnodiging was om het raadsel op te lossen? Ze vraagt de lezer te oordelen of haar beslissing tegen haar pleit. Welnu: zie het ‘ietsisme’. Hoeveel mensen geloven niet dat er ‘iets’ is, maar zeggen geen behoefte te voelen om dat ‘iets’ nader te onderzoeken? Bardia: “… Het is niet mijn gewoonte om meer over goden en goddelijke zaken te zeggen dan nodig is. Ik ben niet goddeloos. Ik zal niet met mijn linkerhand eten, of met mijn vrouw slapen als de maan vol is, of een duif opensnijden en die met een mes schoonmaken, of iets anders doen dat onrein en profaan is, ook al vroeg de koning zelf het mij. En wat offers betreft, ik heb altijd alles gedaan wat van iemand met mijn soldij verwacht kan worden. Maar verder – ik geloof dat hoe minder Bardia zich met de goden bemoeit, des te minder zij zich met Bardia zullen bemoeien…”. Zie de link met Jakobus 4:8. Orual vertelt Bardia niets.
Loslaten
Is haar zusje een ‘gezegende gek’? Zie het fenomeen van de ‘heilige idioot’ bij Dostojevski. Ze vraagt Bardua wat hij denkt van de minnaar van haar zus, die zijn gezicht verbergt. Bardua antwoordt dat hij niet voor niets ‘het Beest’ wordt genoemd. Het moet wel om een afschuwelijk monster gaan. Zijn God en het Schaduwbeest een en dezelfde? Ensceneert God het kwaad, of bestaat er ook nog zoiets als ‘de duivel’ (zie "Het lied van Rosa")? Orual besluit dat ze haar stiefzusje liever doodt dan haar aan de driften en honger van een monster uit te leveren. Ze zal haar redden van het Beest, ook al lijkt ze op de berg tien keer gelukkiger dan bij haar. Er is een liefde die dieper gaat dan die van hen die alleen maar het geluk van hun geliefde beogen. “… Zou een vader zijn dochter gelukkig willen zien als hoer? Zou een vrouw haar minnaar gelukkig willen zien als lafaard? …”. Orual kan niet ‘loslaten’. Er bestaat een bedwelmende liefde die zo egoïstisch is dat ze de ander dooddrukt.
Van goddelijke bloede
De Vos is een rationele filosoof die helemaal niet gelooft in ‘monsters’, maar wel in mannen die goed of slecht kunnen zijn. Gelooft hij in het goddelijke bloed van het huis van Glome? Zeker, antwoordt de Vos, want alle mensen zijn ‘van goddelijke bloede’. Er huist een god in ieder mens. Zie Handelingen 17 vers 28-29: wij zijn ‘van Gods geslacht’. Zie ook Psalm 8 vers 6: wij zijn ‘bijna goddelijk’ gemaakt, en wel naar ‘Gods beeld en gelijkenis’, volgens Genesis 1 vers 26-27. Orual: “… Ik kon niet vaststellen of de leerstellingen van Glome of de wijsheid van Griekenland juist waren. Ik was het kind van Glome en de pupil van de Vos; ik zag dat ik mijn leven jarenlang in twee helften had geleefd en dat die nooit aan elkaar waren gepast…”. Ze zijn het echter over één ding eens: “… Beiden dachten dat een slecht of schandelijk wezen zich van Psyche meester had gemaakt…”. De volgende dag gaat haar vader op leeuwenjacht en piept Orual er wederom tussenuit om naar de Berg te gaan. Ze neemt een lamp en olie mee en laat Psyche zweren die nacht naar het gezicht van haar echtgenoot te kijken. Zo niet, dan zal ze zowel Psyche als zichzelf doden. Wanneer Psyche doet waar Orual haar toe dwingt, vergaat de wereld in het dal. Zie Exodus 33 vers 20: niemand kan God zien en leven. De goddelijke minnaar verschijnt als in een bliksemschicht en zegt dat Psyche als eeuwige banneling over de aarde zal moeten zwerven. Verslagen gaat Orual naar huis. Wat heeft ze nu helemaal bereikt?
Sluiers
Vanaf dan bedekt Orual haar gezicht voor altijd met een sluier. Haar gedachten worden beheerst door Psyche. Ze hoort haar voortdurend huilen, buiten, in de wind. Als haar vader sterft, wordt ze koningin. Ze verwerft faam als groot krijger wanneer ze tijdens een tweegevecht een man doodt. Na afloop zuipt en vreet ze mee met haar vertrouwelingen. Ondertussen denkt ze: ‘Bah!’. “… Wat zijn mannen toch smerige wezens!’ Ze waren nu allemaal dronken (behalve de Vos, die vroeg was weggegaan), maar hun gezwelg maakte mij minder misselijk dan hun eten. Ik had ze nog nooit eerder zo zien opgaan in hun lusten: het slurpen, kluiven, boeren, hikken, al dat vette gedoe, de botten die over de vloer werden gegooid, de honden die aan onze voeten vochten. Waren alle mannen zo?...”. Ze is eenzamer dan ooit en mist Psyche. Ze kruipt in de rol van koningin en legt Orual ‘diep in zich te rusten’. Ze voert drie oorlogen. Bardia en de Vos zijn haar raadgevers. Haar kracht ligt in haar sluier. Die maakt haar mysterieus. Ze hervormt het koninkrijk en is ongelooflijk succesvol. Wanneer ze tijdens een reis een eindje van het tentenkamp afdwaalt om een poosje alleen te zijn, ziet ze op een open plek in het bos een kleine, witte tempel. Daar wordt een witte godin met een zwarte sjerp om haar ogen vereerd. Een oude priester komt aansloffen en vraagt of ze belangstelling heeft voor het verhaal van de godin. Dat heeft ze. De priester vertelt haar vervolgens het verhaal van Psyche, die nog maar kort daarvoor een godin is geworden. Ze komt erachter dat de god zijn gezicht niet heeft laten zien omdat hij bang was voor de wraak van zijn moeder, Oengit, die Psyche zeker te na zou komen. Ze wordt er niet goed van dat zijzelf en Redival worden afgeschilderd als jaloerse krengen die Psyche in het verderf hebben gestort. Dat is precies de reden waarom ze het boek heeft geschreven: ze wil de zaak rechtzetten. Ze klaagt de goden aan, die nooit duidelijk maken wie ze zijn en wat ze willen. Ze fladderen om de mensen heen met hun stomme orakels en rare visioenen. Ze laten je nooit met rust, maar als je ze iets vraagt, houden ze zich doodstil. Wat is dat anders dan een spel van kat en muis? Blindemannetje spelen en goochelarij? Waarom moeten heilige plaatsen duistere plaatsen zijn? Maken ze je alleen maar ziek of waanzinnig om zich te vermaken? Er is geen antwoord.
De andere kant van het verhaal
Het verhaal is echter nog niet klaar: Orual schrijft een vervolg. Er zijn namelijk wel degelijk antwoorden gekomen. Uit het leven zelf. Alleen al het schrijven heeft Oruals verleden overhoop gewoeld, waardoor allerlei vergeten gebeurtenissen bovenkwamen waar ze voor het eerst aandacht aan heeft besteed. Een steenrijke eunuch vraagt hoe het met haar zuster is. Hij blijkt de jongen te zijn geweest die haar vader heeft laten castreren omdat hij het gewaagd had zijn dochter te zoenen. Ze krijgt te horen dat Redival kapot ging van eenzaamheid, omdat Orual alleen maar oog had voor Psyche. Bardia, de raadsman van wie zij het meest van alle mannen heeft gehouden, overlijdt. Zijn vrouw geeft haar zonder omhaal de schuld. Ze heeft hem uitgeput. Hij heeft zich doodgewerkt voor haar. Op zijn Jungiaans gezegd: Orual ontmoet haar schaduw.
Ze heeft een visioen waarin haar vader haar meeneemt, diep de aarde in, en haar in een spiegel laat kijken, waardoor ze ontdekt dat ze zélf Oengit is: “… ik was dat Batta-wezen, dat allesverslindende, schootachtige, maar toch steriele wezen. Glome was een web; ik de gezwollen spin, ineengedoken in het midden, volgepropt met de gestolen levens van mensen…”. In een slapeloze nacht werpt ze haar sluier af en sluipt ze als een heksachtige gestalte, met een tikkende stok, door de angstige stad naar de rivier om zich te verdrinken. Ze wordt zélf het Schaduwbeest. Een god houdt haar tegen: “… ‘Doe het niet,’ zegt de god. ‘U kunt niet aan Oengit ontkomen door naar het dodenrijk te gaan, want zij is daar ook. Sterf voor u sterft. Daarna is er geen kans meer.’…”. Zie mijn vorige blog: “… Het is geen toeval. In de opeenvolging van nacht en dag, in de jaarlijkse dood en wedergeboorte van de gewassen, in de mythen die uit deze processen voortkomen, in het sterke, hoewel slechts half verwoorde besef (zoals belichaamd in veel heidense ‘mysterieën’) dat de mens zelf een soort dood moet ondergaan wil hij waarlijk leven, zit al een door God toegestane gelijkenis met de waarheid waar alles om draait…”.
Sterven aan jezelf
Vervolgens heeft ze dromen waarin ze dwars door een hete, zanderige woestijn de goddelijke bron wil bereiken, die beschermd wordt door slangen en schorpioenen. Een leger gouden rammen dendert over haar heen, niet omdat ze haar willen doden, maar omdat ze vol pure vreugde op hun vijand afstormen. Misschien laat het zien dat de mens veel te zwak is om met de goddelijke energie te kunnen omgaan? Misschien móeten de goden zich wel voor ons verbergen. Ze ziet een meisje dat moeiteloos de gouden vlokken oogst die in de dorens zijn blijven hangen. Ze denkt na over wat Socrates bedoelde met ‘de dood die wijsheid is’. Had hij het niet vooral over de dood van onze dwaze passies, lege verlangens en verkeerde denkbeelden? Ze droomt dat ze eindelijk voor de goddelijke rechter wordt gedaagd. Ze leest haar boek voor, vol eindeloze aanklachten die uiteindelijk neerkomen op maar één obsessie: ze wilde Psyche liever laten verscheuren door het Beest dan haar gelukkig zien bij de goden. In de stilte die volgt, dringt de waarheid tot haar door. “… Ten slotte sprak de rechter. ‘Hebt u uw antwoord gehad?’ vroeg hij. ‘Ja,’ zei ik…”.
Heer die mij ziet zoals ik ben
De goden willen het hart van de mens, donker, sterk en kostbaar als bloed. De goden zijn niet rechtvaardig, maar wat zou er van ons terechtkomen als ze dat wél waren? Er is iemand die alle straf heeft gedragen. Had zij liever gerechtigheid gewild? Alles is nog in ontwikkeling; niets heeft zijn ware vorm al bereikt. Iedereen moet zich losrukken van Oengit. Psyche had geen gevaarlijker vijand dan haar, leert Orual. Moeder en vrouw en kind en vriend zullen altijd weer samenspannen om een ziel te verhinderen zich met de goddelijke natuur te verenigen. Uiteindelijk ontmoet Orual Psyche, die een godin is geworden, ‘zonder dat er een wolk tussen hen in is’, en leert ze dat zijzelf óók Psyche is. Dit is een verhaal over het vallen van maskers. Over wie we écht zijn. Over zelfbedrog. Over afgunst. Over ons individualisme. Over zelfinzicht: we willen geen God op de troon, we willen zélf op de troon. En vooral: wat weten we nu helemaal? Wij weten niet wat we zijn zullen. Zie 1 Korinthe 13 vers 12: “… Nu immers kijken wij door middel van een spiegel in een raadsel, maar dan zullen wij zien van aangezicht tot aangezicht. Nu ken ik ten dele, maar dan zal ik kennen, zoals ik zelf gekend ben…”. Is dat niet wat wij uiteindelijk het aller-, allerliefste willen: gekend worden? Dit is zo’n boek dat je tien keer kunt lezen en dan heb je de diepte ervan nog steeds niet gepeild.
Uitgave: Van Wijnen – 1997, vertaling Max Schuchart, 230 blz., ISBN 978 905 194 158 6
Alleen nog tweedehands verkrijgbaar

