Het lied van Rosa – Gerwin van der Werf

 

Tot mijn grote vreugde kwam Gerwin van der Werf (1969, schrijver, columnist en musicoloog), juist nu ik weer met Otto III bezig ben (zie mijn vorige bespreking), met een omvangrijke doch luchtige roman die zich afspeelt rond het jaar 1000. Zijn magnus opus? Zoals ik ook al concludeerde in mijn blog over “Otto III, de verduisteraar van de middeleeuwen” van Marco van Burken, schrijft recensent Bo van Houwelingen in de Volkskrant van 22 oktober jongstleden: “… Ach ja, de 10de eeuw, compleet overwoekerd door de hoge middeleeuwen met z’n kastelen en kathedralen. Noem iets specifieks 10de-eeuws; lukt je niet!...”. En even verder: “… Voor een schrijver van een historische roman is zo’n halfvergeten eeuw natuurlijk goud. Hier valt nog wat te ontdekken, iets onbekends tot leven te wekken…”. Dat is precies wat Gerwin van der Werf doet in zijn achtste roman, waarin de middeleeuwse muziek centraal staat. Toevallig ging het videokanaal ‘Pauscast’ van 8 november over ‘De terugkeer van de zingende paus (en Gregoriaans)’. Voor een totale leek als ik was dat een boeiende inleiding op het boek.

 

De ‘pre-renaissance’

Cultuurfilosoof en theoloog F. de Graaff (zie mijn vorige blog) in “Anno Domini 1000 – Anno Domini 2000”: “…Het is te verwachten, dat na de ontzaggelijke gebeurtenissen, die omstreeks het jaar 1000 hebben plaatsgevonden (zie zijn mythe over de dood van de god van het Avondland, waardoor het Westen duizend jaar respijt kreeg inzake het goddelijk oordeel), de ganse Christelijke beschaving is geschokt. Dit komt dan ook duidelijk uit in de talrijke verschijnselen, die onmiddellijk na 1000 openbaar worden…”. Hij zet ze even op een rijtje: 1) De leer van de transsubstantiatie. 2) De alchemie. 3) Het Romaans en na 1140 de Gotiek. 4) Mariaverering, celibaat en hoofse liefde. 5) Allerzielen. 6) De Jodenvervolging en de Kruistochten. 7) De breuk met de oecumene in 1054. 8) De Scholastiek en het ontstaan der universiteiten. 9) De polyfone muziek.

 

Verum, bonum et pulchrum

Na het jaar 1000 ontstaat in West-Europa de polyfone muziek, vertelt F. de Graaff: “… Voor die tijd heerst de eenstemmigheid van het Gregoriaans. De Gregoriaanse muziek openbaarde de eenstemmigheid, die in de cultuur heerste door de aanwezigheid van de god. Door die aanwezigheid was de cultuur een eenheid…”. Zie de tot op het bot verdeelde politici heden ten dage. “… Na de dood van de god verdwijnt de eenstemmigheid uit de Westerse cultuur. Het geïsoleerde subject ontstaat. Dit wordt uitgedrukt door de veelstemmigheid. Ieder subject zingt zijn eigen melodie. Die melodie zingt nog wel van de herinnering aan de goddelijke aanwezigheid, maar zij zingt daarover op haar eigen wijze. De wereld dreigt na 1000 te vervallen in een kakofonie…”. Van der Werf laat dit uiteenvallen van de werkelijkheid in zijn roman prachtig zien via zijn hoofdpersonage Rosa, die worstelt met Gods bedoelingen in haar leven. Waarom helpt Hij haar niet? Trekt de Eeuwige zich eigenlijk wel iets van haar aan? Ziet Hij haar wel? Is ze een ketter omdat ze zo denkt? Evenals in de transsubstantiatie wordt in de muziek de god, die zich heeft teruggetrokken in de ‘Bovennatuur’, voor even teruggehaald in de Kerk, aldus F. de Graaff. “… Slechts de goddelijke aanwezigheid vermag in de chaotische wereld na 1000 de veelstemmigheid in harmonie te brengen. De god keert echter slechts verborgen, tijdelijk en herhaaldelijk terug…”. Nog steeds kunnen alle stemmen in jezelf tot rust komen wanneer ze in harmonie worden gebracht met het goddelijke licht in je ziel – de ‘zon van Christus’, zoals de heren in de bovengenoemde YouTube-uitzending zeggen. Dat is althans mijn ervaring. Als Rosa zingt, verbleken haar zorgen en voelt ze zich opgenomen in hogere sferen. De harmonie van de polyfone muziek komt ‘van boven’, aldus F. de Graaff. Ze is te verstaan als een heilige (heilbrengende) en zegenende werking, zoals ál ‘het goede, het ware en het schone’.

 

Oeroude graduale

Het ‘eerste verhaal’ begint als een ‘antifoon’ in het jaar 1992. Een Utrechtse student muziekwetenschappen, Friso van der Werf – duidelijk een alter ego van de schrijver: Friso is diens tweede doopnaam – wil in een muziekbibliotheek in Laon het oudste en belangrijkste muziekhandschrift ter wereld gaan bekijken. Het staat bekend onder de naam Codex Laon 239. Friso is ervan overtuigd dat de oeroude ‘graduale’ – een boek met gezangen voor de rooms-katholieke mis – ontbrekende pagina’s met composities moet hebben bevat die omstreeks het jaar 1000 als zeer radicaal golden (zie F. de Graaff). Een fantastisch onderwerp om op te promoveren! Het enige wat hij moet weten, is of de pagina’s eruit zijn gesneden (boze opzet) of zijn gescheurd (een opwelling). Alles zit hem tegen. In de bibliotheek blijkt een Amerikaanse onderzoeker hem voor te zijn geweest. Ene monsieur Mitchel Mikkelsen bestudeert het manuscript met oude ‘neumen’ al, vertelt de secretaresse hem. Neumen zijn muzieknotaties die werden gebruikt om Gregoriaanse gezangen op te schrijven, voordat het moderne notenschrift ontstond. Zie ook de verwijzing naar “Nooit meer slapen” van W.F. Hermans, waarin ene ‘Mikkelsen’ de luchtfoto’s in bezit heeft waarop Alfred zo zit te azen.

 

Geef de monsters niet wat ze willen

Als een ‘schola’ (koor) begint het ‘tweede verhaal’ het gebeuren in het jaar 985 te vertellen. In het ‘Silva Nigra’, het donkere, ondoordringbare Zwarte Woud, groeit Rosa op in een dorp met 25 zielen. Haar vader, een ‘mislukte monnik’ en weduwnaar, heeft zijn dochter niet alleen het ‘Pater noster’ geleerd, maar ook een paar gezangen, zoals ‘Puer natus est’ en ‘Resurrexi’. “… Zing, en je voelt je omringd door engelen, zegt hij…”. Even verder: “… Rosa zingt altijd. Ze neuriet, soms merkt ze het zelf niet eens…”. Haar vader heeft haar ook een beetje leren lezen en schrijven in het Latijn. Het zijn angstige tijden. Oma Bertha, die nog in ‘alpen’ gelooft, heeft Rosa's haar kortgeknipt. Ze moet zich van haar vader als een jongen kleden. “… Hij heeft haar op het hart gedrukt dat ze bij gevaar het huis in vlucht, zich in een hoekje ontlast en zich met haar eigen uitwerpselen insmeert. Ze vroeg waarom. ‘Omdat ze je anders verkrachten!’ riep Bertha. Alsof dat de dingen duidelijker maakte. Haar broer Rudolf zei smalend: ‘Ze heeft niet eens borsten.’ ‘Precies wat ze zoeken!’ beet Bertha hem toe…”. Papa pepert haar in dat ze vreemde mannen nooit moet vertrouwen. Zie de geleerde Hypatia, de eerste vrouwelijke wiskundige, die wijzer was dan alle intellectuelen en kerkvaders bij elkaar. Dat wekte zoveel jaloezie op dat een groep fundamentalistische christenen haar in 415 levend heeft gevild door met oesters haar huid af te schrapen. Hij leert haar met een mes om te gaan en hoe ze een belager de keel moet doorsnijden: van links naar rechts, snel en krachtig. “… Papa, wat als het er meer zijn? En als ze niet bang zijn voor de strontlucht?…”. Dan ga je zelf naar God, zegt hij. Dan moet ze haar eigen keel doorsnijden, ook al is dat een grote zonde. “… Geef de monsters niet wat ze willen, laat je niet vernederen…’”

 

Een noviet met een hoge stem

Wanneer ze op een keer terugloopt naar haar dorp, staat het in de fik en worden mensen en dieren achteloos afgeslacht. Een gewapende ruiter die de volgende dag met een stel soldaten het bloedbad komt bekijken, brengt haar naar de abdij van Hirsau. Ze zegt dat ze Carolus heet. Karl. Tegen betaling wordt ze aangenomen als novice. Wie binnen de muren van het klooster leeft, is daartoe door God geroepen, al wordt betwijfeld of dat ook geldt voor de oblaten: de zonen van edellieden die met hun erfdeel aan het klooster worden toevertrouwd. “… Het zijn altijd derde of vierde zonen, wat moet een graaf met al die zonen?...”. Ze wordt opgehaald voor de vespers. De schola zingt Psalm 137, ‘Confitebor tibi, Domine’, in beurtzang. “… Er trekt een rilling door Rosa’s lijf…”. Even verder: “… De kale muren lijken mee te zingen, ze maken dat de tonen in elkaar overvloeien, en dan stroomt de ruimte weer leeg en is het alsof het er nooit geweest is…”. Ze heeft honderd goede redenen om zo snel mogelijk op te krassen, maar ten minste één om te blijven: de muziek. Als ze bij de abt wordt geroepen, vertelt ze hem dat de monniken vals zingen. Hij vertelt haar dat het zijn doel is de abdij, die inmiddels honderd jaar bestaat, tot het belangrijkste centrum van kennis in de hele streek te maken. “… Bijbelstudie, theologie, vroomheid, discipline en ordening van het kloosterleven, zoals in Sankt Gallen, Cluny en Gorze…”. Ze bezitten de beenderen van de heilige Aurelius, die hun aanzien verlenen. “… Hier leven we in het licht van Christus en voor de glorie van de Allerhoogste…”, zegt de abt. Er zijn schrijvers nodig, dus gaat Karl in de leer als kopiist in het scriptorium. En om het niveau van de zang op te krikken, verzoekt de abt de cantor een novice met een hoge stem toe te laten tot de schola. “… Zevenmaal daags heb ik Uw lof gezongen…”, sprak de profeet. De lauden, priem, terts, sext, noon, vespers en completen.

 

Heer die mij ziet zoals ik ben

Natuurlijk struint er ook een duivel in het klooster rond: broeder Ratpert. Oftewel de ‘Rat’. Hij noemt haar steeds een ‘meisje’ - ‘ruikt’ hij dat ze de boel belazert? “… Niemand kent haar, alleen God ziet haar zoals ze is, ‘Domine cognovisti me’. Ze ontdekt dat ze God vreest en bewondert, maar niet liefheeft. Dat ligt niet in haar vermogen. De haat bant ze uit haar gedachten, maar liefhebben, dat zal nooit gaan. Hoe kan ze hem liefhebben? Hem liefhebben staat gelijk aan verraad aan haar familie, die vermoord werd terwijl de Almachtige geen vinger uitstak. Ik zal U eren in mijn psalmen, want U heeft mij de muziek geschonken. Misschien heeft U een bedoeling, dan zal ik aan Uw verwachtingen voldoen. U zult nooit over mij te klagen hebben. Maar ik heb U niet lief…”.

 

Amor spiritualis

Rosa’s mede-novieten: een griezelige, hologige tweeling die niets zegt. De stotterende stalknecht Balbulus, die verliefd op haar wordt. De mismaakte Hermannus Contractus (1013-1054), ook bekend als Hermann van Reichenau of Herman de Lamme: een uiterst invloedrijke elfde-eeuwse benedictijnse monnik, geleerde, componist en polymath. Het Latijnse woord ‘Contractus’ betekent letterlijk ‘samengedrukt’ of ‘verlamd’ en verwijst naar zijn ernstige fysieke beperkingen. Allerlei andere imposante personen komen voorbij. De filosoof Boëthius met zijn ‘muziek der sferen’. Benedictus van Nursia, de stichter van hun orde: “… Wie niet bang is voor de hel, schept een hel op aarde…”. De ketter Origenes, die geloofde dat alle zielen al bestonden voordat ze werden geboren en zichzelf gecastreerd zou hebben om zijn wellust onder de duim te houden. Vleselijk verlangen is vergankelijk, zielsverlangen is eeuwig. Stiekem leest ze een boek van hem, waaruit ze leert dat de ‘amor spiritualis’, de begeesterde liefde, een goddelijk vuur in je kan ontsteken. Resonantie. Inspiratie. Passie: “… Ze wil leven, een volstrekt nieuw besef dat in haar groeit, ze wil leven!...”. Ze leert dat elke letterlijke tekst ook een verborgen betekenis heeft. “… Zingen is dubbel bidden, zeggen de monniken, maar zingen is ook leven…”. Kerkvader Augustinus, die bedenkt dat de Heer ‘ín hem’ moet zitten, aangezien Hij in alle dingen aanwezig is. Die op zijn zestiende niets liever deed dan ‘beminnen en bemind worden’. De razernij van zijn wellust. Zie zijn "Belijdenissen". Buiten de psalmen lijkt er geen ander geschrift met zoveel ‘ik’ te bestaan. Rosa vindt hem een enorme aansteller en een poseur, maar hij schrijft wel kneitergoed. Cicero met zijn schitterende, heldere taal: Somnium Scipionis. De droom van Scipio. En Vergilius: Dido’s klacht in de "Aeneis". De nieuwe tijd voert de kruisbeelden in. Bisschop Gero heeft kort voor zijn dood een levensgroot kruisbeeld laten maken voor de dom in Keulen, dus moet de abdij van Hirsau er ook een hebben. Allemaal spektakel, vindt Rosa’s leermeester Bruno: “… Waarom zouden we iedere dag naar de lijdende Christus moeten kijken, terwijl zijn grote overwinning juist voorbij dat kruis ligt, in de Opstanding? Hij hing er maar één dag; op deze manier hangt hij er dag in, dag uit! Alle dagen, de duivel lacht zich rot!...”. Friso ziet tegen het einde van het verhaal in het Merovingische gedeelte van een museum in Merz een stuk ‘chancel’, een soort koorafscheiding, waarop “… Christus nog gewoon als een heilig man…” wordt afgebeeld, “… in plaats van altijd maar aan een kruis genageld…”. Zie F.de Graaff.

 

Duivelsmuziek

Het wordt allemaal wel erg moeilijk voor Rosa als de zoon van de moordenaars, Ezzo, bij hen in de ziekenboeg belandt. Uitgerekend hij wordt met Rosa meegestuurd als ze de opdracht krijgt een kopie te maken van het graduale van de kathedraal van Metz. Omdat ze bang is dat hij haar zal vermoorden vanwege de geldbuidel die ze heeft meegekregen, loopt ze uit voorzorg twintig passen achter hem. Ze zingt voortdurend. Ook als hij haar verzoekt haar ‘bek te houden’. Ze worden door het bos verzwolgen. Als ze een roedel wolven horen huilen, rennen ze voor hun leven. Soms krijgt het verhaal iets magisch. Als ze de weg kwijt zijn, verschijnt er een reusachtige wolf op hun pad: schonkig, vol kale plekken en eenogig – het andere oog getekend door een litteken in de vorm van een kruis. Hij spreekt haar toe: “…  tuis verbum meum…”. Ze moeten hem volgen. “… Het is duidelijk dat alleen zij die stem hoort. De stem zit in haar hoofd. Is dit hoe wonderen in de praktijk werken?...”. Of ze gek is, vraagt Ezzo. Maar ze hebben geen keus. Ze ontkomen ternauwernood aan een stel woeste schaapherders. Ze lijden ontiegelijke honger. Een riviertje volgen ze tot het hen naar een naamloos dorpje brengt, waar ze kunnen overnachten in een dorpskerk. Lopen, lopen. Slapen. Gewapende mannen die op schijnbaar willekeurige plaatsen tol heffen in naam van hun graaf, tot complete roverbendes. Straatsburg. Straatmuzikanten. Duivelsmuziek. De prachtige vrouw van het groepje zingt Rosa's psalm na met de onwaarschijnlijkste variaties. In het gewoel van het volk om hen heen steelt ze ook haar tas. Rosa zet het op een schreeuwen. Een groepje jongeren heeft wel zin in een verzetje en blijkt de vrouw even later hartstikke dood te hebben geslagen. Ze was trouwens een man. Rosa’s tas is even daarvoor teruggebracht door een jongetje dat zegt dat zijn vader vond dat stelen van een monnik hetzelfde is als stelen van de Heer.

 

Mea culpa. Mea maxima culpa

Minstens de helft van het geld is ze kwijt. De volgende dag gaan ze weer verder, want ze horen dat er een monnik op weg is naar Metz die de graduale ook wil kopiëren (zie Mikkelsen). Ze overnachten in een klooster waar een vleermuizenplaag heerst. Stromende regen. Overal modder. Kille kerken. In een kapel op een heuvel wordt Ezzo zo beroerd als een hond (later hoort Rosa dat de vleermuizen een enge ziekte hebben overgebracht – een link naar corona?). Op een ochtend ziet hij er in het schaarse licht een stuk beter, ja, zelfs mooi uit, vindt Rosa. “… Zijn gezicht is kalm, het straalt de zelfverzekerdheid uit van een man die weet dat hij genezen is…”. Ze schudt hem wakker, maar hij wordt niet meer wakker. Ze laat hem achter en trekt wadend door de blubber verder, met het gevoel schuld op schuld op zich te laden. “… Ze heeft de dood aan de zomen van haar habijt hangen, de dood ruist om haar voeten bij iedere stap die ze zet…”.

 

Herbouw

Anno 1049. Paus Leo IX (1002-1054) laat in de overwoekerde kloosterruïne van Hirsau de beenderen van de heilige Aurelius opgraven uit de ingestorte crypte. Daarbij wordt ook een oude graduale gevonden. De paus geeft opdracht het Aureliusklooster te herbouwen. Het stinkboek zal de eerste aanwinst zijn voor de toekomstige bibliotheek.

 

Vroom zijn is innerlijke strijd

Anno 1076. De beroemde abt Willem van Regensburg (ca. 1030-1091) weet midden in de investituurstrijd allerlei geleerden, zangers en scribenten naar het nieuwe, autonome klooster van Hirsau te trekken. Altijd loopt hij in een zwart, sober habijt rond. “… Saai? Saai en vervelend zijn de mannen die ieder verlangen de ruimte geven, iedere impuls volgen, in hun pronkzuchtige mantels. Want hun daden zie je van mijlenver aankomen. Er is nooit twijfel, geen zoektocht. Vroom zijn is twijfelen, zoeken en tasten in het duister. Vroom zijn is innerlijke strijd…”.  Hij ontvangt de oude graduale van de plaatselijke graaf en ontdekt daarin onbegrijpelijke notaties van hymnen die niemand kent. Hij trekt met zijn boek naar Rome, waar de paus hem vertelt dat de hymne de populairste Maria-antifoon is die al jaren in Rome wordt gezongen: de Alma Redemptoris Mater. “… Het is een gezang van vrouwen, geen enkele man zingt mee…”.

 

Jeudi Saint

Anno 1992. Het wordt ook duidelijk waarom de schrijver de vader van Rosa het verhaal over Hypatia liet vertellen. Als Friso het een aantal antifonen later op een terrasje met Mikkelsen op een zuipen zet, vertelt deze hem dat de heilige Catharina Hypatia in christelijke gedaante is. Voor het verhaal veranderden de christenen ook nog eens in heidenen. “…Heiligenlevens zijn ook propaganda, right?…”. Mikkelsen blijkt, evenals de vader van Rosa, een blauwe maandag in een klooster te hebben gezeten, maar kon het celibaat niet aan. Er stuitert steeds een meisje om hen heen dat Rosalie heet. Halfstoned van een joint sleurt Mikkelsen hem mee naar de kathedraal om de mis bij te wonen. Het is Witte Donderdag. Het koor schrijdt door de kerk terwijl het spatzuiver ‘Nos autem gloriari’ zingt, waarvan de akoestiek van de kerk één homogene, golvende melodie maakt. “…Het is heus niet omdat ik dronken ben dat ik tranen in mijn ogen krijg. Als ik niet licht beneveld was, zouden ze over mijn wangen stromen. Dit is het toch? Dit is waar het om gaat, dit is waarom ik muziek studeer: omdat ik zelf niet goed kan zingen, maar wel geraakt wil worden, omdat ik wil weten 'waarom' ik geraakt word. Hoe dat precies zit…”. De wierook maakt hem misselijk: “…Dit is de showbusiness van de Heer…”. Ze worden ook nog eens aangewezen voor de voetwassing door de bisschop: “…Hallo, ik ben Judas…”. Ubi caritas et amor, Deus ibi est. Waar vriendschap en liefde is, daar is God. Op blote voeten loopt Friso uiteindelijk de kerk uit. Mikkelsen is nergens meer te bekennen.

 

Wij eisen de nacht op

Anno 987. Rosa komt al bedelend aan in de saffraangele stad Metz. De Sint-Arnoldusabdij. Van alle werkplaatsen is de perkamentmakerij de grootste. Het is duidelijk wat na het bidden de belangrijkste taak van het klooster is: boeken vervaardigen. Guillaume de Volpiano (962-1031), de beroemde abt van het klooster, geeft haar direct toestemming het graduale te kopiëren. De prior behandelt haar als een werkslaaf. Hij eist dat ze geweekte geiten- en kalfshuiden schraapt (voor het perkament), zolang de graduale ‘bezet’ is. “... Opgeblazen pad. Gluiperige vrek. Wat moet ze tegen die man beginnen?...”. Omdat de slome Straatsburger overdag de graduale aan het kopiëren is, stelt het hoofd van het scriptorium haar voor om dat stiekem 's nachts te doen. Voor wat hoort wat, natuurlijk. Als Guillaume de Volpiano merkt dat ze aan het schrapen is gezet, verlost hij haar subiet van het rotwerk. Wanneer het hoofd van het scriptorium haar in de laatste nacht waarin ze aan haar graduale werkt zijn geslacht in het gezicht duwt, grijpt ze het ding beet en stoot met al haar kracht de scherpgeslepen ganzenveer in zijn pisbuis. De volgende dag krijgt ze de graduale in bezit. Ze ontdekt dat de gezangen voor Allerheiligen er niet in staan. Ook de liturgie van Sint-Stefanus ontbreekt. De Straatsburger heeft de pagina's die hij nog niet heeft gekopieerd er gewoon uit gesneden: de vuile dief! Als Guillaume de Volpiano op reis gaat, voelt Rosa zich niet langer veilig. Ze vlucht met haar nog niet ingebonden graduale het klooster uit om zich bij het vrouwenklooster Sint-Pieter-bij-de-nonnen te melden.

 

Regentes-keizerin Theophanu

De kloosterhervorming heeft tot gevolg dat de nonnen alleen nog maar dingen mogen doen die níét met hun intellect te maken hebben: kleding maken voor de armen, enzo. “… Onder de vlag van een religieuze opleving werden ze geknecht…”. Een vrouw die schrijft, dat pikken de heren niet. “… Voor het oog en oor van iedereen mogen de zusters blijk geven van hun devotie en totale onderwerping aan de Regel, zodat de vrouwen van Metz, die de diensten bijwonen, zich niets in het hoofd halen…”. Toch zorgt een handige non ervoor dat Rosa’s gekopieerde bladen worden ingebonden. Ze mag zingen als regentes-keizerin Theophanu (zie mijn vorige blog) langskomt en gooit er stiekem, tot grote woede van de abdis, een hymne van eigen makelij doorheen. Theophanu weet echter niet wat ze hoort en roept Rosa bij zich. Of ze een wens heeft. Wel, misschien mag haar ‘broer’ studeren bij de briljante Gerbert in Reims? Theophanu is natuurlijk niet gek en begint te giechelen: natuurlijk mag dat! De keizerin is echter nog niet met haar gevolg vertrokken of een woedende De Volpiano staat voor de deur. Hij heeft lucht gekregen van het feit dat Rosa zich als een jongen heeft voorgedaan. Nog voordat ze een aanbevelingsbrief van Theophanu heeft ontvangen, slaat Rosa opnieuw op de vlucht.

 

Een graduale vindt zijn eigen weg

Ze meldt zich als Carolus in Reims, waar magister Gerbert van Aurillac (ca. 946-1003) haar als leerling aanneemt. Weer die magische sfeer. Ze zoekt haar heil bij de portiers: een tweeling die elkaars volmaakte spiegelbeeld vormen, met ‘lodderoog’, ‘bochel’ en al. De Bobbio-broers: Remiël en Raguel. Zeepmakers. Een van hen is zo enorm grofgebekt dat ik me afvroeg of hij misschien last had van Tourette. De oorlog kruipt de stad in. De mensen worden steeds gewelddadiger. Wanneer ze samen met een van de broers een boodschap moet doen, worden ze aangevallen. Dan ontdekt Rosa dat hun bochel uit pikzwarte veren bestaat. Gerbert vertelt dat hij de broers in Córdoba heeft gevonden. Als Siamese babytweeling. Een Arabische engel met vier handen en vier voeten. Of eerder een ‘gevallen’ engel: een demon? Alleen hun namen al! Een arts heeft de zuigelingen van elkaar gescheiden, waarna Gerbert de voogdij over hen op zich nam. Zie F. de Graaff, die beweert dat Otto III eveneens een incarnatie was van een ‘engelvorst’. Ondertussen schrijft Rosa haar eigen, hoogstpersoonlijke canticum voor de Heilige Maagd. En dan staat de stotterende Balbulus ineens voor de deur. Hij komt haar terughalen naar het klooster van Hirsau, waar iedereen aan het Sint-Antoniusvuur lijdt en de gemoederen hoog zijn opgelopen over de orderegels. Tijdens een overval gooit Rosa haar graduale in de kist van de heilige Aurelius: het zal zijn eigen weg wel vinden…

 

De voorloper van Hildegard van Bingen

Anno 2025. Friso bezoekt de overblijfselen van het voormalige klooster. Omdat zijn promotor vond dat zijn romantische excursies niets met de wetenschap te maken hadden, is hij maar schrijver geworden. Dacht zijn professor nu werkelijk dat de grote Hildegard van Bingen de eerste, of zelfs de énige, middeleeuwse vrouw was die zelf liederen schreef? Wat een absurd idee! Zijn de middeleeuwen weer ‘in’? Laat Susan Smits' nieuwste boek nu weer over die Hildegard van Bingen gaan!

 

Uitgave: Atlas Contact – 2026, 456 blz., ISBN 978 902 547 863 6, € 26,99

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier

De gang naar Canossa – Tom Holland

 

Subtitel: De westerse revolutie rond het jaar 1000

 

Zelden heb ik zo’n ‘mind-blowing’ boek gelezen als “Anno Domini 1000 – Anno Domini 2000. De duizend jaren bij de gratie van de dode god” (1977) van de hervormde theoloog, predikant en cultuurfilosoof Frank de Graaff (1918–1993). Het boek is opgehangen aan het leven van de Rooms-Duitse keizer Otto III (980–1002). Wat was dat voor een ‘vreemde vogel’? Eerder heb ik al uitgebreid over hem geschreven naar aanleiding van mijn blog over “Otto III, de verduisteraar van de middeleeuwen” van Marco van Burken. Ineens kwam “De gang naar Canossa” (2008) op mijn pad, waarin Otto III eveneens opduikt. Bij F. de Graaff kun je zo je vraagtekens plaatsen, en bij Marco van Burken al helemaal. Maar de Britse historicus en radio- en televisiepresentator Tom Holland (1968) is toch echt wel een serieuze schrijver. Eerder besprak ik van hem "Heerschappij. Hoe het christendom het Westen vormde".

 

Untergang des Abenslandes

Heel in het kort komt mijn fascinatie voor Otto III hierop neer: F. de Graaff stelde dat de jonge keizer zichzelf rond het jaar 1000 heeft opgeofferd om het goddelijke oordeel over de westerse cultuur te voorkomen. Dit heeft een geweldige cesuur in onze geschiedenis betekend. Iedereen was er namelijk van overtuigd dat het Avondland ten onder zou gaan. Uit pure opluchting en vreugde ontstond de Renaissance. Het ging echter slechts om een uitstel van duizend jaar. Daarom verwachtte F. de Graaff dat er omstreeks het jaar 2000 een nog grotere crisis in (West-)Europa zou ontstaan. In 1969 constateerde hij al een proces van neergang: van christendom naar secularisatie. Als ze F. de Graaff al niet voor gek verklaarden, dan vonden theologen en predikanten hem op zijn minst een cultuurpessimist. Toch zat zijn kerk op zondag bomvol, heb ik mij laten vertellen, en dan ook nog eens met mensen uit alle lagen van de samenleving: van hippies tot refo's. Heeft hij niet heel erg gelijk gehad? Leven we niet opnieuw in apocalyptische tijden? Staan we voor een nieuwe cesuur?

 

Is er vernieuwing mogelijk?

Gisteren zag ik een YouTubevideo waarin een Britse en een Amerikaanse literator met elkaar in gesprek gingen over het feit dat zelfs de literatuur heden ten dage ‘absoluut dood’ lijkt, net zoals de neergang ook merkbaar is in de muziek en op televisie. Onze cultuur is geëindigd in ‘ultracommercieel, ultraslap gedoe’. Wanneer je geen ‘wokie’ bent, tel je artistiek niet mee. We zijn niet meer bij machte om de binaire links-rechtstegenstelling te overstijgen. Het lijkt erop dat het ‘wanhopige’ Westen ‘uitgeput’ is en ‘de moed op elk creatief vakgebied heeft opgegeven’, alsof we ‘in de eindtijd leven’. ‘Iedereen lijkt het gevoel te hebben dat alles voorbij is.’ Is er nog ‘vernieuwing’ mogelijk?

 

Zwarte magie

F. de Graaff beschrijft hoe paus Silvester II, de leermeester van Otto III, de moderne wetenschap, waarmee hij in de islamitische wereld in aanraking was gekomen, omstreeks het jaar 1000 in het Westen introduceerde. Hij bracht de Arabische cijfers mee, hoewel hij het gebruik van de nul lange tijd heeft tegengehouden. Op zijn sterfbed bestempelde hij de nieuwe mathematische zienswijze echter als ‘zwarte magie’. En moet je nu eens zien: onze digitale wereld bestaat in de basis volledig uit enen en nullen. Het mogelijke doemscenario waarin AI ons binnen tien jaar zal uitroeien, wordt tegenwoordig gewoon in het nieuws besproken. De visie van F. de Graaff komt bovendien sterk overeen met de ideeën van psychiater Iain McGilchrist. De laatste waarschuwt voor een eenzijdige overontwikkeling van ons gefragmenteerde, op de linkerhersenhelft gebaseerde denken, ten koste van ons holistische rechterhersenhelftdenken. Zie ook mijn bespreking van “De meester en zijn afgezant”. F. de Graaff wijst eveneens op het feit dat wij vanaf het jaar 1000 op een andere, voorstellende, theoretische, abstracte, rationele manier naar de ontgoddelijkte schepping zijn gaan kijken, waardoor onze spirituele vermogens langzaam uitdoven. Zie de huidige zingevingscrisis. Sommige denkers wijzen op de parallellen tussen onze tijd en de periode voorafgaand aan de Eerste en Tweede Wereldoorlog. F. de Graaff gaat echter nog veel verder terug in de geschiedenis om de wereld van vandaag te begrijpen.

 

Scheiding tussen kerk en staat

Tom Holland, wel getypeerd als ‘de Engelse Geert Mak’, doet dat ook. Alleen situeert hij de eerste westerse cesuur niet rond het jaar 1000, maar in de ijskoude winter van 1077, toen de middeleeuwse koning van het Heilige Roomse Rijk, Hendrik IV, te voet een pelgrimage door de Alpen maakte naar de burcht van Canossa (Noord-Italië), om zich daar met de aanwezige paus te verzoenen. Paus Gregorius VII excommuniceerde de koning omdat de vorst lak had aan alle pauselijke decreten. Dat betekende dat de koning geen sacramenten meer mocht ontvangen, waardoor hij de hemel na zijn dood wel kon vergeten. Bovendien verklaarde de paus ook de eed van trouw, die alle Duitse edellieden aan Hendrik hadden gezworen, nietig. De eerste tekenen van zijn tanende populariteit waren al zichtbaar. Pas na drie dagen werden de poorten geopend voor de koning, die in een boetekleed en op blote voeten stond te wachten op een pauselijke audiëntie, smekend om vergiffenis. Het was het hoogtepunt van de zogeheten Investituurstrijd. 'Investituur' betekent het aanstellen in een ambt. De kern van het conflict was dat de koning/keizer zelf bisschoppen wilde benoemen (lekeninvestituur), omdat zij vaak grote stukken land en wereldlijke macht bestuurden. De paus wilde dit recht voor de kerk behouden, om de geestelijkheid los te maken van wereldlijke invloed. “De gang naar Canossa” is een verhaal over keizers en pausen die eindeloos met elkaar overhoopliggen om de macht, in een samenleving die tot geweld is vervallen. Tijdens het lezen moest ik herhaaldelijk denken aan de rare kattendoder in “Kafka op het strand” van Haruki Murakami, die op een gegeven moment een schietgebaar naar Nakata maakt, ‘pang’ roept en zegt dat dit, ‘heel beknopt, de geschiedenis der mensheid is’. Hoe waar. Homo homini lupus. Het is vreten of gevreten worden. Uiteindelijk leidde een en ander tot de beroemde scheiding tussen kerk en staat. Volgens Tom Holland is het hele idee van een seculiere samenleving, met haar Verlichting, het homohuwelijk en wat niet al, daarom uiteindelijk te danken aan het pausdom.

 

Chrisma

Tom Holland beschrijft hoe het christendom zich ontwikkelde nadat het einde van de wereld, waarop de eerste generatie gelovigen tevergeefs had gewacht (‘Zie, Ik kom spoedig’), uitbleef. Het gaat van het uitgebreide christenrijk onder keizer Constantijn naar de verbrokkeling en verpulvering ervan door allerlei heidense invallen, totdat keizer Karel de Grote weer een ‘correctio’ tot stand bracht. Vroeger werden rivieren en bomen als heilig vereerd, konden leken visioenen krijgen, lazen profeten de toekomst in koeienmest en zetten rouwenden offerandes van eten en drinken bij graftomben. Maar de clerus slaagde er steeds beter in het terrein van het bovennatuurlijke voor zichzelf op te eisen. Rond de achtste eeuw achtten gewone gelovigen zich nauwelijks nog in staat om met het onzichtbare in contact te treden. De geestelijkheid patrouilleerde langs de toegangsweg naar het dodenrijk, waar engelen of duivelen, hemel of hel de ziel wachtten. De leken vertrouwden die laatste, zo gevreesde reis enkel toe aan de priesters, die door het opdragen van de heilige mis de zielen in de andere wereld konden bijstaan. Zelfs de nederigste priester deelde in de magie van de door heilige wijolie – chrisma – gezalfde bisschop, die hem immers de handen had opgelegd. “… Het bezat zulke bijzondere krachten dat het maar op een zee uitgegoten hoefde te worden of de diepten werden gezuiverd van demonen, of op een akker en de grond werd met vruchtbaarheid gezegend. Ook op het vlees en bloed miste het zijn uitwerking niet, want als het door de huid het lichaam van een mens binnendrong, trok het diep door tot in de ziel en werd de gezalfde doordrongen van een mysterieuze, bovennatuurlijke kracht…”. Net als zijn vader Pepijn, die ervoor koos te regeren bij de gratie Gods, was ook Karel de Grote met de vreeswekkende kracht van het chrisma gezalfd.  

 

Wat is dat toch met dat haar? 

“… De Franken mochten dan inmiddels christelijker zijn, hun traditionele opvatting dat koningen geen gewone stervelingen waren, speelde nog altijd mee…”. Interessant is dat Pepijn in 751 een coup pleegde tegen de onfortuinlijke koning der Franken, Childerik III, die beweerde van een zeemonster af te stammen. En wel met de kappersschaar. “… De Franken geloofden van oudsher dat de koning een mysterieuze band met het bovennatuurlijke bezat, die mannen de zege op het slagveld, vrouwen vruchtbaarheid en de akkers een rijke oogst kon opleveren: een magische kracht die afhing van ’s konings weelderige haardos…”. Pepijn liet Childerik en diens zoon opsluiten in een klooster, nadat hij eerst de luisterrijke lokken van de koning had laten afknippen. Wat is dat toch met dat haar? Denk aan het Bijbelverhaal van Simson en Delila. Het kaalscheren van 'moffenmeiden' in 1945. Of aan het voorschrift binnen de fundamentalistische islam dat vrouwen hun haar moeten bedekken.

 

De paus, en niemand anders

Tijdens de mis op eerste kerstdag A.D. 800 zette de paus, en niemand anders, onverhoeds (of was het toch in scène gezet?) de keizerlijke kroon op het Frankische hoofd van Karel de Grote. Toch had Karel de bisschop van Rome onomwonden laten weten hoe hij de onderlinge taakverdeling zag. Zijn eigen rol was de kerk tegen heidenen en ketters te verdedigen en de ganse christenwereld vooruit te helpen. De rol van de paus: bidden en laten bidden voor Karels succes. Even leek de droom over een hersteld Romeins Rijk te herleven. Honderd jaar later stond het alweer op instorten: het rijk werd als een lappendeken verdeeld tussen zijn nazaten, die heersten als machteloze schimmen, omdat de trouw aan het huis van Karel de Grote nog maar flauwtjes werd beleden. Met andere woorden: de adel ging zijn eigen gang. De hoge heren maakten van het Westen een grabbelton vol chaos en geweld. En aan de grenzen kwamen de heidense Wenden en Hongaren uit hun duistere wouden, gesierd met afgodsbeelden en dierenhoorns, tevoorschijn, om te plunderen en te brandschatten. De geschiedenis werd een nachtmerrie waaruit men maar niet kon ontwaken. Naderde met het jaar duizend het wereldeinde? Stond de antichrist voor de deur? Zag men aan de hemel niet allerlei vreemde tekens: sterren en kometen (zie de UFO-mania van nu)?

 

Heilige lans

De Almachtige begunstigde de Saksen, uit wier midden Hendrik de Vogelaar voortkwam. Via landruil wist hij een ‘oneindig kostbare’ schat te bemachtigen: een speer met vreeswekkende macht, die ooit Constantijn aan zijn wereldrijk had geholpen. Op de punt van de speer zaten kruisen, gemaakt van de spijkers waarmee eertijds de handen en voeten van Jezus waren doorboord en die daarmee ‘het rijk van het sterfelijke met het hemelse hadden verbonden’. “… De Saksen, wier voorvaderen zich in hun primitieve bijgeloof Wodan hadden voorgesteld als heerser over de wereld, gewapend met een speer, konden zich nu vergapen aan een authentiek wereldschokkend relikwie …”. Het maakte Hendrik onoverwinnelijk.

 

De Ottonen

Hij werd opgevolgd door zijn zoon Otto de Grote, waarbij de traditionele opvatting van het koningschap als iets uniek verhevens, ja, zelfs heiligs, in ere werd hersteld. De krijgerkoning en de heilige lans, zijn in het bloed van Christus geheiligde talisman, vormden samen een niet te kloppen duo. In 962 kwam hij aan in Rome en liet zich door de verdorven Johannes XII tot keizer kronen. Vervolgens klaagde hij de paus subiet aan, zette hem af en verving hem door iemand die zich beter naar zijn wensen voegde. De heilige vader had het er dan ook wel naar gemaakt. “… Het gerucht ging dat hij een hele vleugel van het Lateraan tot bordeel had omgebouwd, dat hij de priesters wijdde in de stallen (als hij ze tenminste niet aan het ontmannen of blindsteken was) en dat hij in beschonken staat een dronk placht uit te brengen op Satan…”. Otto's woeste zoon Otto II werd aan de verfijnde Byzantijnse prinses Theophanu gekoppeld, wat de westerse en oosterse christenheid met elkaar verbond, hoewel sommige zuurpruimen fluisterden dat ze niet de dochter, maar het nichtje van de Byzantijnse keizer Johannes Tzimiskes was.

 

Huis van Oorlog

Otto II trok onder andere op tegen de plunderende en brandstichtende Saraceense zeerovers, die het in 846 zelfs gewaagd hadden de Tiber op te varen om de Sint-Pieter te ontwijden. Men zei dat er onmiddellijk bloed uit een wond van een Christusicoon was gestroomd toen er een speer naar werd geworpen, “… maar de piraten hadden slechts gesnoefd dat ze de God van de christenen hadden laten bloeden…”. Hun ‘Mahomet’ (Mohammed) werd als een heuse ‘voorganger van de antichrist’ gezien. Hele stroken van het Italiaanse platteland hadden de Saracenen tot op het bot kaalgevreten. De bewoners werden onder het mom van de ‘jihad’ bij duizenden tot slaaf gemaakt en naar de slavenmarkten in Afrika getransporteerd. De omvang van de Arabische slavenhandel was gigantisch. Weliswaar werden de slaven op den duur weer vrijgelaten als ze zich tot de islam bekeerden. “… Rechtsgeleerden in het kalifaat konden de wereld buiten hun grenzen met reden een ‘Huis van Oorlog’ noemen…’”. Allah beloonde blijkbaar met mensenvee.

 

Duizend-en-een-nacht

De Byzantijnen vonden de Ottoonse boerenpummels, die uit de modderige en stenige wouden kwamen zetten, maar primitieve wezens. Wilde beesten. In Constantinopel kwam een waarheid boven tafel die even verwarrend als aanstootgevend was: hun eeuwige tegenstrevers, de Saracenen, waren in feite ook hun spiegelbeeld. Hun elegante vorstenhoven weerkaatsten de allure, pracht en beschaving van het Romeinse Byzantium. “… Hoven met sieraden, edelstenen en zijdezachte weelde, immense, krioelende steden, badhuizen en spuitende fonteinen, ambtenarenapparaten, permanent parate legers: de Saracenen hadden het allemaal…”. Ze beschikten over een verbijsterend uitgestrekt en florerend grondgebied. “… Er zijn twee rijken,’ had een patriarch van Constantinopel vroeg in de tiende eeuw geschreven (aan de kalief van Bagdad), ‘dat van de Saracenen en dat van de Romeinen, die samen over alle macht in deze wereld beschikken en als een tweelingpaar van toortsen stralen aan het hemelse firmament…”. Het wemelde er echter net zo goed van de ruziënde emirs die elkaar de macht betwistten. De diplomaten in Constantinopel volgden de ontwikkelingen gretig en hadden het tegen elkaar opzetten van hun tegenstanders tot een ware kunst verheven. Enfin, Otto werd zelf in de pan gehakt en strompelde, ternauwernood gered door een passerende Jood – waarin F. de Graaff een diepere godsbeschikking zag (het Westen werd ‘gezegend’ door de Joden: zie de Gouden Eeuw) –,  met zijn gehavende leger weer terug naar Rome.

 

Het genie van Gerbert van Reims

Vervolgens vertelt Tom Holland over de boerenzoon Gerbert van Reims uit de christelijke mythe van F. de Graaff, die zich in een Spaans klooster zulke exotische takken van wetenschap eigen maakte dat latere generaties hem als een magiër zouden betitelen – wat hij natuurlijk niet was. Zijn genie trok de aandacht van koningen en keizers. Hij onderwees in Rome de jonge Otto II. In een formeel debat veegde hij de vloer aan met het hoofd van de domschool in Maagdenburg. Hij schreef alle vorsten en bisschoppen van het rijk aan met het verzoek het driejarige zoontje van Otto II na diens dood als wettige koning te erkennen: een campagne met uitzonderlijk succes – de rivaal van Otto III had het nakijken. Zijn moeder Theophanu bleek als regentes verbluffend effectief. Als wis- en geschiedkundige en astronoom was Gerbert zich ten volle bewust van de naderende datum: het jaar 1000. “… In 991 had hij al de opzienbarende uitspraak gedaan: “Blijkbaar is de antichrist nabij”…”. Ook wist hij “… dat er als voorteken van het einde der tijden een grote omwenteling in de zaken van het Roomse Rijk zou plaatsvinden. En nu was er, vier jaar voor de duizendste verjaardag van Christus’ geboorte, een vorst naar Rome gereisd, een keizerszoon met in zijn aderen het bloed van zowel het westen als het oosten, die tweelinghelften van het oude rijk dat al zo lang verdeeld was, tot oneer van alle christenen op aarde en tot voordeel van de vijand…”.

 

Een innerlijk verscheurde keizer

Tom Holland noemt de vijftienjarige ‘diep-ernstige’ Otto III ‘voorlijk’ en ‘visionair’. Met ongekende brutaliteit drong hij Rome een nieuwe paus op: zijn neef Bruno. “… Op 21 mei, Hemelvaartsdag, werd Otto in de Sint-Pieter formeel gekroond, ‘toegejuichd door heel Europa’. Nadat hij door zijn neef was gezalfd, kreeg hij van hem een zwaard in handen. Aan de vinger van de nieuwe keizer werd een ring geschoven als symbool van de eenheid met het christelijke volk. Om zijn schouders hing een mantel met daarop, ‘afgezet met goud’, taferelen uit het Bijbelboek Openbaring, Johannes’ visioen van het wereldeinde…”. Met het mes op de keel had Otto geprobeerd de Wenden te winnen voor de christelijke Vredevorst. Volgens Tom Holland had hij het daar vreselijk moeilijk mee: “… Terwijl hij de christelijke wereld en de buitengebieden probeerde te kneden naar Gods wil, kon hij niet vergeten wat Jezus zelf zijn volgelingen had geleerd: heb uw vijanden lief, keer de andere wang toe, berg uw zwaard in de schede. Otto was even doordrongen van zijn zedelijke tekortkomingen als van zijn goddelijke waardigheid als keizer en bleef altijd onder de spanning van die tegenstelling lijden. ‘Naar buiten toe toonde hij een opgewekt gezicht, maar vanbinnen ging zijn geweten gebukt onder de last van talloze vergrijpen, waarvan hij zich in de stilte van de nacht voortdurend probeerde schoon te wassen door middel van waken, vurig gebed en menige tranenvloed.’ …” (aldus de geschiedschrijver Thietmar).

 

Mysteries

Tom Holland vertelt hoe Otto III zich samen met zijn geestelijke leidsmannen, de monniken Adelbert en Gerbert, een maand lang ‘dag en nacht’ in Italië ‘opsloot’: “… Welk onderwerp zo boeiend was geweest dat het de grootste heerser van de christenwereld al die tijd met twee geestelijken van zijn staatszaken had afgehouden, werd niet onthuld…”. Ondanks de ellendige toestand waarin de wereld verkeerde, voorzag Otto zijn zegelstempel van het woord ‘renovatio’: vernieuwing. Tom Holland: “… Gerbert noch Otto zelf lieten iets los over de feitelijke inhoud van de vernieuwing, laat staan over hoe die tot stand moest komen. Maar dat stilzwijgen wees niet op doelloosheid en verhulde vrijwel zeker juist het omgekeerde: het besef van mysteries die te wereldschokkend en te geheim waren om in het openbaar te bespreken, van een missie van letterlijk kosmische proporties en een plicht die vorm kreeg door de patronen van de voortgolvende eeuwen…”.

 

Het jaar dat alle andere jaren te boven gaat

Volgens Gerbert was het mogelijk Gods schepping door middel van mathematica te doorgronden, “… want in getallen ligt zowel de code van de oorsprong van het heelal als de verklaring van zijn werking…”, schrijft hij in een brief. “… Welke betekenis zag hij dan, nu in de lengende schaduw van het millennium, in het magische getal duizend, ‘het jaar dat alle andere jaren te boven gaat’? Ergerlijk en enerverend genoeg moeten we het precieze antwoord daarop schuldig blijven…”, aldus Tom Holland. Vervolgens speculeert hij over de mogelijkheid dat de briljante geleerde op de hoogte moet zijn geweest van Augustinus’ leer over de eindtijd, die ten strengste verbood te gissen naar het precieze tijdstip. Dacht hij misschien dat Augustinus zich had vergist, “… en dat de duizend jaar waarvan Johannes gewag maakt, de duizend jaar waarna het kwaad over de hele wereld zou zegevieren, misschien, heel misschien, toch letterlijk waren bedoeld? Als iemand een vrijbrief had voor zulke riskante vragen, was dat dan niet Otto III, keizer van het Romeinse Rijk, wiens domein als enige bolwerk tegen de komst van de antichrist overeind kon blijven en wiens lot het was aan de macht te zijn op het moment dat de duizendste verjaardag van de menswording van Christus nog maar een paar jaar in het verschiet lag? Zeker is dat Otto, naarmate het jaar 1000 naderde, steeds sterker gebukt ging onder het gevoel van urgentie, alsof het verstrijken van de tijd zelf een vloedgolf was waartegen hij zich schrap moest zetten…”. De tijd liep ten einde.

 

De laatste Romeinse keizer

Na de dood van zijn pauselijke neef zette Otto II zijn leermeester Gerbert van Reims op de heilige stoel. Zijn nieuwe naam: Silvester II. Samen zouden ze de christenheid hoeden. En doen groeien. “… Volgens oeroude voorspellingen die in Italië reeds lang de ronde deden, zou de laatste Romeinse keizer aan het einde der tijden alle heidenen ter wereld tot het doopsel noden. En precies nu het beslissende jaar 1000 naderde, maakte een Roomse keizer zich op om juist dát te doen…”. Echter, niet langer met geweld, maar op een vredelievende, mystieke manier. Er speelden dimensies mee die het aardse heden ver overstegen, aldus Tom Holland. Otto zou heilig hebben geloofd dat de draden van de geschiedenis in zijn handen waren gelegd. Evenals F. de Graaff vertelt hij over Otto's bedevaarten naar de tombe van de heilige Adalbert en het graf van Karel de Grote in Aken. “… Het gedrag van de keizer werd met enigszins gemengde gevoelens ontvangen…”, schrijft een kroniekschrijver diplomatiek. Otto moet hebben beseft dat zijn onderdanen veel van wat hij deed bizar en verwarrend vonden. Maar met de missie waarmee hij zich door God belast zag, kon hij niet te koop lopen.

 

Het tegenhouden van het godsgericht

Ondanks alle inspanningen die Otto zich getroostte, bleef de christelijke wereld verdeeld. Daarom verzocht hij Constantinopel om een prinses. “… Het leek er dus op dat de twee helften van het Romeinse Rijk eindelijk herenigd zouden worden. Maar zelfs dat duizelingwekkende vooruitzicht schijnt voor de jonge keizer niet genoeg te zijn geweest. Want als hem nu eens een grootser en tegelijk vreeswekkender bestemming wachtte, een die al eeuwen werd voorspeld en die de hele wereld zou doen beven? In het jaar 1001 leken die vermoedens van nabij te worden bevestigd…”. Otto toog naar de beroemdste heremiet van heel Italië, die in het zompige drasland achter Ravenna woonde: Romuald. “… De heiligheid was zelfs af te lezen aan zijn huid, die na een langdurige onderdompeling in het moeras haarloos was geworden en felgroen ‘als die van een salamander’…”. Zijn vuile badwater zou zieken genezen. Er werd zelfs een moord op hem beraamd om zijn lichaam tot relieken te kunnen zagen. Daaraan ontkwam hij door waanzin voor te wenden. Beide mannen geloofden hartstochtelijk dat de wederkomst van Christus op handen was, waarop Hij de aarde zou oordelen. “… Het leven zoals Romuald dat bij Ravenna leidde, was een welbewuste heroïsche poging om dat vreselijke godsgericht verre te houden. Een bestaan van genadeloze, kwellende ontbering, hetzij in een moeras, hetzij diep in het woud, hetzij ingemetseld in een cel, met alleen vogels als gezelschap en het krioelend ongedierte dat zich te goed doet aan lompen: dat, zo beweerde de heilige, was de enige dienstige voorbereiding op het einde der dagen…”. De keizer onthulde dat hij na drie jaar afstand wilde doen van zijn koningschap om het aan iemand aan te bieden die beter was dan hij. Romuald begreep direct dat de koning zijn kroon wilde overhandigen aan Christus en gaf hem zijn zegen. “… Als de wereld eenmaal klaar was voor de dag des oordeels, zou de keizer de heuvel Golgotha beklimmen, daar neerknielen, zijn ziel bevelen aan God en zo de eindtijd inluiden…”.

 

Verblindende dromen

Toen de kluizenaar in 1002 naast de keizer optrok naar Rome, zagen ze boven hun hoofd, fel glanzend tegen de winterhemel, een reusachtige draak. Iedereen wist dat zoiets een gewisse ondergang aanduidde. Weldra werd Otto door malaria geveld en nog voordat de maand januari om was, was hij dood. Zijn prinses werd teruggestuurd naar Constantinopel. Gerbert overleed een jaar later. Zijn briljante loopbaan werd zo angstaanjagend gevonden dat zijn tijdgenoten in hem iets van de ‘antichrist’ dan wel ‘het beest’ zagen, “… oprijzend uit de afgrond kort nadat de duizend jaar ten einde waren…”. De dromen van de allerlaatste Romeinse keizer waren te verblindend geweest, en zijn mislukking te volledig, aldus Tom Holland. Daar dacht F. de Graaff duidelijk anders over.

 

De god van het Avondland

Volgens de laatste was Otto III niemand minder dan een reïncarnatie van ‘de god van het Avondland’, die, in navolging van het offer van Christus, zijn leven had gegeven om het Westen nog duizend jaar respijt te geven. Immers, in de Bijbel hadden alle zeventig volken een eigen engelvorst: zie Daniël 10. Zie ook Psalm 82, waarin God deze goden bestraft omdat ze ‘de barmhartigheid hebben verzaakt’: ‘ze zullen als mensen sterven’. Daarom verschijnt het crucifix pas na het jaar 1000, waarop de dode god is afgebeeld en niet Christus, die immers is opgevaren naar de hemel. Het echte kruis hoort leeg te zijn. Had het Westen het goddelijk oordeel verdiend? Zeker, meent F. de Graaff. Kijk maar met welk een onvoorstelbare wreedheid het christendom aan de heidenen is opgedrongen. Denk aan Karel de Grote, die op één dag 4500 vrije Saksen liet ombrengen. Tom Holland over die tijd: “… Na een uitzonderlijk heftige opstand waren in één klap duizenden gevangenen onthoofd, waren de bewoners van hele streken gedwongen te verhuizen en werd de doodstraf ingevoerd voor wie de doop weigerde of aan de oude riten vasthield; zelfs vlees eten tijdens de vasten werd met de dood bestraft. Sinds de tijd van de Romeinse keizers waren er niet meer zulke grootschalige gruwelen gepleegd – en nooit eerder met het doel de liefde van Christus af te dwingen…”.

 

De onoverwinnelijke Christus

En toch. “… De Christus van de zegevierende Franken had zich onoverwinnelijk betoond. Zich aan zó’n god onderwerpen kon geen schande zijn. Dat hadden de Saksen dan ook gedaan. De van zijn troon gestoten Wodan was uit Midgard, Midden-aarde, verbannen. Er werd gezegd dat hij soms, als de schemering viel, nog terugkwam met zijn gevolg van wolvinnen, zwarte kraaien en geesten van doden, omringd door zwarte wolken, om dan zijn oude domein weer binnen te dringen, krakend door het woud en zeilend op de ijskoude wind – maar dat alles was bijgeloof, waar de Saksische elite zich niet door van de wijs liet brengen. Het boerenvolk en de pioniers die aan de rand van de wijkende wildernis woonden, bogen soms nog het hoofd als het duivelse jachtgevolg voorbijtrok, maar de grote heren wisten wel beter…”. Hoe dan ook: de apocalyps bleef uit. Zelfs in 1033, het sterfjaar van de Heer, ging de wereld niet ten onder.

 

De bloedstollende geschiedenis van de vroege middeleeuwen

Tom Holland bespreekt uitgebreid de bloedstollende geschiedenis vanaf het jaar 1000 tot aan de verovering van Jeruzalem door de kruisvaarders in 1095. Het gaat onder andere over de abdij van Cluny, een belangrijk centrum van religieuze, culturele en politieke vernieuwing. Zo moesten, vanuit het streven zo dicht mogelijk bij de engelen te komen, voortaan alle priesters zich, net als de monniken, aan het celibaat houden. Het gaat over het zero-tolerancebeleid van een Poolse bisschop, die gelovigen die zich niet aan de vasten hielden simpelweg de tanden uit de mond liet slaan en verkrachters met hun scrotum aan een brug liet spijkeren. Ze kregen overigens wel een mes om zichzelf los te snijden of er een eind aan te maken. De middeleeuwse christenen waren bepaald geen lieverdjes. Het gaat over velden waar de godsvrede werd uitgeroepen, te midden van de anarchie die werd veroorzaakt door de wandaden van een intimiderende penoze. Daaruit ontstond gaandeweg een ridderklasse die brutaalweg kastelen begon te bouwen en de bevolking meedogenloos uitzoog. Het gaat over ‘de stoottroepen van de antichrist’: de Vikingen, die overal huishielden, tot in het huidige Rusland toe, waar ze ‘Roes’ of ‘Rus’ werden genoemd. Jawel. Maar uiteindelijk lieten ze zich toch dopen, want ‘Ragnarök’ betekende de definitieve ondergang, terwijl de ‘wederkomst’ nog altijd ‘een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’ beloofde. Ik ga er niet meer over zeggen. Het is veel te veel – ik heb gevonden wat ik wilde weten over mijn wonderbaarlijke Otto III.

 

Uitgave: Athenaeum – 2009, vertaling Christien Jonkheer, 474 blz., ISBN 978 902 536 403 803, € 29,40

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier