Menu

vrijdag 20 november 2026

Het ware gelaat. Een mythe – C.S. Lewis

 


Ik ben gelijk doorgegaan met het lezen van “Het ware gelaat” (“Till We Have Faces”, 1956), dat C.S. Lewis persoonlijk als zijn beste boek beschouwde. Over het algemeen wordt het ook als zijn moeilijkste gezien. De roman, zijn laatste, die hij samen met de vrouw waar hij op latere leeftijd mee trouwde, Joy Davidman, heeft geschreven, is (heel losjes) gebaseerd op de mythe van Cupido en Psyche, bekend uit “De gouden ezel” van Apuleius. Ik was blij dat ik eerst “Gedachten over de Psalmen”(zie mijn vorige blog) heb gelezen, waarin al veel van Lewis' ideeën over de schemerige godenwereld aan de orde komen, want hij voert je echt naar een hallucinerende dimensie. Je moet eerst een goede heiden worden, voordat je een goede christen kunt zijn, volgens Lewis (dat zal iemand als Henk Vreekamp met hem eens zijn geweest, denk ik). “Het ware gelaat” is zo multi-interpretabel dat iedere lezer er zijn eigen obsessies uit zal pikken, volgens mij. And so do I. Misschien is “Circe” van Madeline Miller ook een geschikte voorbereiding. Zowel “Circe” als “Het ware gelaat” zijn waanzinnige hervertellingen van klassieke mythen, geschreven vanuit het ik-perspectief van een vrouwelijke buitenstaander, die in het oorspronkelijke verhaal wordt neergezet als een eendimensionale heks respectievelijk een jaloerse ka. Fasten your seatbelts.

 

The horror

Het verhaal wordt verteld door Orual, ook wel Maja genoemd, de koningin van Glome. Nu ze zo oud is dat ze weinig meer van de goden heeft te vrezen – ze heeft kind noch kraai die ze zouden kunnen treffen – wil ze hen middels het onderhavige boek aanklagen. En met name de god die op de Grijze Berg woont. Sommige recensenten hebben haar dan ook met Job vergeleken. Haar memoires tonen haar als de oudste en lelijkste dochter van de koning van Glome, die haar altijd heeft gepest met haar uiterlijk. Haar jongere zusje Redival is een luchtiger en veel onnadenkender type. Hun moeder sterft jong, waarna ze overgeleverd zijn aan de zorgen van Batta, de min, en de Griekse slaaf Vos, hun onderwijzer. Soms noemen ze hem gek genoeg ook 'grootvader'. Orual begint meer van hem te houden dan van haar vader. Hij blijkt in het barbaarse milieu de redelijkheid zelve. “... Hij had allerlei gezegden om zich mee op te vrolijken: ‘Geen mens kan een banneling zijn als hij bedenkt dat de wereld één stad is’ en ‘Alles is net zo goed of slecht als onze mening het maakt’. Maar ik denk dat het gene dat hem werkelijk opgewekt hield zijn nieuwsgierigheid was. Ik heb nooit iemand gekend die zo kon vragen...”. Orual vertelt hem over Oengit, die in een heilig huis tussen de stad en de rivier woont: “... Zij is een grote zwarte steen, zonder hoofd, handen of gezicht, en een zeer grote godin...”. Het doet me denken aan de islamitische Kaäba. Is het kussen van de zwarte steen overgenomen uit oudere religies? Soms komt er een naar offers stinkende heilige langs, die een doodenge vogelkop om zijn hals heeft hangen. Orual beschrijft de meisjes die in Oengits donkere huis wonen, de geschenken die bruiden haar moeten geven en de mensen van wie de keel in een slecht jaar wordt doorgesneden, waarna de priester hun bloed over de steen uitgiet. De Vos huivert en zegt dat Oengit ongetwijfeld overeenkomt met de Babylonische Aphrodite.

 

Wat moet je met al die meiden

De tweede vrouw van de koning sterft in het kraambed na de geboorte van wederom een dochter. Hij wordt zo ongeveer gek van woede: wat moet hij met al die meiden? Het meisje wordt Istra, oftewel Psyche, genoemd. Orual raakt prompt verliefd op haar: nog nooit heeft ze zo’n mooie baby gezien. Wanneer Redival begint te puberen, moet Orual haar ‘wulpsheid’ in de gaten houden, want stel je voor dat ze haar maagdenvlies verliest. Oruals lelijkheid zal mogelijke vrijers ongetwijfeld op de vlucht jagen. Een jongen met wie Redival staat te zoenen, wordt onmiddellijk gecastreerd. Ondertussen gaat het steeds slechter met het koninkrijk. Er breken opstanden uit, er zijn misoogsten en besmettelijke koortsen steken de kop op. Als Psyche de zieke Vos verpleegt, die vervolgens opknapt, gaat de mare rond dat ze genezende handen heeft. Het volk komt naar het paleis en eist haar op. Sommigen zien in de prinses “… Oengit zelf in een sterfelijke gedaante …” Heeft haar stiefzusje goddelijk bloed? Wie zal het zeggen? Urenlang beweegt Psyche zich tussen de schreeuwende menigte en raakt ze mensen aan. Totaal uitgeput en koortsig komt ze terug. Het doet me denken aan Jezus, die het naar aanleiding van de aanraking door de bloedvloeiende vrouw ook had over het feit dat er ‘kracht van hem was uitgegaan’. Blijkbaar kost een en ander veel energie. De tekst blijft vaag over Psyche’s eventuele ‘gave’: “… Sommige van de zieken in de stad stierven en sommigen herstelden. Alleen de goden weten of zij die herstelden degenen waren die Psyche had aangeraakt, maar de goden spreken niet …”. Orual is bang dat Oengit jaloers zal worden op de verering van Psyche.

 

Going home

Het gaat ook niet goed. Het land lijkt de ondergang tegemoet te gaan en Psyche wordt de zondebok (zie René Girard). In plaats van de gezegende verandert ze in de vervloekte. Ze wordt aangewezen voor het grote mensenoffer. Ze moet naar het Beest worden gebracht, dat bij de Grijze Berg is gezien. De god van de Berg. Oengits zoon. “… Heilige plaatsen zijn duistere plaatsen. Wat wij daar vinden, is leven en kracht, geen kennis en woorden. Heilige wijsheid is niet helder en doorzichtig als water, maar dik en donker als bloed…”. Een slachtoffer moet aan de Heilige Boom op de Grijze Berg worden vastgeklonken en daar worden achtergelaten. Het Beest zal met haar slapen en haar daarna opvreten. Veel verhalen zeggen dat beminnen en verslinden één en hetzelfde zijn. De laatste nacht verleent Bardia, de soldaat die Psyche bewaakt, Orual stiekem toegang tot haar kamer om afscheid te nemen. Psyche zit veel minder in de rats Orual. Misschien hebben de meesters gelijk die de Vos hebben geleerd dat de dood een deur is, zegt ze: “… die van een kleine, donkere kamer (dat is het leven dat wij voordien gekend hebben) naar een grote, echte plaats leidt waar de ware zon schijnt en wij elkaar zullen weerzien…”. En waarom zou het beter zijn te blijven leven? Wat is het verschil tussen sterven en huwen? “… Je huis verliezen – jou verliezen, Maja, en de Vos – je maagdelijke staat verliezen, een kind baren – telkens een nieuwe dood sterven…”. Leven betekent als een vogel opgesloten zitten in een kooi. Ze zal uitvliegen. Misschien zijn de dingen wel helemaal niet zo vreselijk als ze lijken. Altijd heeft ze gedroomd dat op de Berg de grootste koning van allemaal een gouden paleis voor haar zal bouwen. Voortdurend heeft ze naar de Berg gehunkerd, de plaats waar alle schoonheid vandaan komt. Alsof ze er al vanaf haar geboorte op is voorbereid. “… Denk je dat het allemaal niets heeft betekend, heel dit verlangen? Het verlangen naar huis? Want werkelijk, ik heb nu niet het gevoel alsof ik ga, maar alsof ik terugkeer. Mijn hele leven heeft de god van de Berg mij het hof gemaakt…”.

 

Opstanding

Orual ziet Psyche vertrekken, rechtop in een draagstoel tussen de koning en de priester. Beschilderd en verguld als een afzichtelijke pop, met een vreemde pruik op en een levenloos masker voor haar gezicht. Daarna stort ze in en ligt tijdenlang ziek in bed. De Vos wijkt niet van haar zijde. Ze vraagt of hij nog steeds vindt dat Oengit een leugen van dichters en priesters is. De vruchtbaarheid is immers weer teruggekeerd in het land. Vervloekt toeval, meent de Vos. “… Het is dit toeval dat het geloof van de barbaren voedt…”. Alle dingen maken deel uit van hetzelfde web, dat de natuur of het 'Geheel' wordt genoemd, zegt hij. De westenwind komt over duizend mijlen land en zee aangewaaid. “… Het weer van de hele wereld zou van het begin af heel anders geweest moeten zijn als die wind niet zou zijn gaan waaien. Het is allemaal een web; je kunt er geen draden uithalen en er geen aan toevoegen…”. Als Orual weer beter is, wil ze naar de Boom gaan, om te kijken of er nog overblijfselen van Psyche te vinden zijn.  Misschien kunnen haar beenderen nog op een behoorlijke manier worden begraven. Wanneer de soldaat Bardia haar depressief op een drempel ziet zitten, dwingt hij haar tot het oefenen van een zwaardgevecht: “… Niemand kan verdrietig zijn terwijl hij zijn pols, hand, oog en elke spier van zijn lichaam gebruikt. Dat is de waarheid, vrouwe, of u het gelooft of niet…”. En inderdaad, zweten werkt helend. Elke dag geeft Bardia haar les. Hij besluit haar achter op zijn paard mee te nemen naar de Heilige Boom. Orual geniet van de reis en schaamt zich daar vervolgens weer voor. “… De goden sturen ons deze uitnodiging tot verrukking nooit vlugger of nadrukkelijker dan wanneer zij een nieuwe foltering voorbereiden. Wij zijn hun bellen; zij blazen ons groot op, voordat zij ons doorprikken…”. Bij de Boom is niets te vinden. De ketenen maken een dof geluid in de wind. Wat vindt Bardia ervan? “… De god heeft haar genomen,’ zei hij, nogal bleek en zacht sprekend (hij was een godvrezend mens). ‘Geen enkel natuurlijk beest zou zijn bord zo schoon hebben gelikt…”. Ze besluiten nog een beetje rond te zoeken, ook al is dat misschien dwaas. Ze vinden waarachtig een rode robijn die van Psyche’s sandaal moet zijn gevallen. Daarom gaan ze verder dan de priesters ooit hebben gedaan, het ‘boze gedeelte’ in. Uiteindelijk komen ze uit bij een riviertje, waar aan de overkant een prachtige vallei zichtbaar wordt, een soort Shangri-La. Aan de oever staat Psyche.

 

Heilige duisternis

Orual steekt de rivier over. Bardia moet achterblijven, omdat hij geen godenbloed bezit. Uitgebreid vertelt Psyche hoe ze gered is door de jonge, wilde god van de westenwind, die haar naar het paleis heeft gebracht van de onbekende god (zie Paulus), van wie ze nu de vrouw is. ‘Welk paleis?’ vraagt Orual. ‘Waar we voor staan’, zegt Psyche. Langzaam wordt het duidelijk dat Psyche in een wereld leeft die Orual niet kan zien. Ze denkt dat Psyche waanzinnig is geworden, maar waarom ziet ze er dan beter uit dan ooit? Waarom ‘straalt’ ze zo? Waar komt haar vrolijkheid vandaan? Orual voelt “… een walgelijke disharmonie, het langs elkaar schuren van twee werelden als de twee stukken van een gebroken steen…”. Ze weigert Psyche serieus te nemen. Haar zusje vertelt dat ze het gezicht van haar geheimzinnige minnaar en echtgenoot nog niet heeft gezien, omdat hij altijd in het donker naar haar toekomt. Ze heeft het over de ‘heilige duisternis’ die hem omringt. Zie 1 Koningen 8:12 en 2 Kronieken 6:1, waarin koning Salomo zegt dat God in duisternis woont (wat verwijst naar Zijn verborgenheid, majesteit en heiligheid). Orual wil dat Psyche ophoudt met al die onzin en met haar meekomt. Tot haar frustratie weigert Psyche dit ronduit. Als het donker wordt, stuurt ze Orual weg met het verzoek snel weer terug te komen. Als je erover nadenkt, is een en ander misschien ook wel van toepassing op de verhouding tussen gelovigen en ongelovigen. Gelovigen ervaren (soms) een dimensie waarvoor ongelovigen blind zijn. Zie 1 Korintiërs 2:14.

 

Ietsisme

Omdat het te laat is om naar huis te rijden, overnacht Orual met Bardia op de berg. Als ze de volgende ochtend water gaat drinken bij de rivier, kijkt ze naar de mist aan de overkant en ziet ze in een flits het prachtige paleis waar Psyche het over had. Ze besluit deze beleving weg te duwen. Ze wil de andere wereld geen plek geven in haar leven. Dat is natuurlijk precies wat er in het seculiere Westen is gebeurd. Wij zweren bij het materialisme. Zullen de goden zeggen dat het voorval een teken, een aanwijzing, een uitnodiging was om het raadsel op te lossen? Ze vraagt de lezer te oordelen of haar beslissing tegen haar pleit. Welnu: zie het ‘ietsisme’. Hoeveel mensen geloven niet dat er ‘iets’ is, maar zeggen geen behoefte te voelen om dat ‘iets’ nader te onderzoeken? Bardia: “… Het is niet mijn gewoonte om meer over goden en goddelijke zaken te zeggen dan nodig is. Ik ben niet goddeloos. Ik zal niet met mijn linkerhand eten, of met mijn vrouw slapen als de maan vol is, of een duif opensnijden en die met een mes schoonmaken, of iets anders doen dat onrein en profaan is, ook al vroeg de koning zelf het mij. En wat offers betreft, ik heb altijd alles gedaan wat van iemand met mijn soldij verwacht kan worden. Maar verder – ik geloof dat hoe minder Bardia zich met de goden bemoeit, des te minder zij zich met Bardia zullen bemoeien…”. Zie de link met Jakobus 4:8. Orual vertelt Bardia niets.

 

Loslaten

Is haar zusje een ‘gezegende gek’? Zie het fenomeen van de ‘heilige idioot’ bij Dostojevski. Ze vraagt Bardua wat hij denkt van de minnaar van haar zus, die zijn gezicht verbergt. Bardua antwoordt dat hij niet voor niets ‘het Beest’ wordt genoemd. Het moet wel om een afschuwelijk monster gaan. Zijn God en het Schaduwbeest een en dezelfde? Ensceneert God het kwaad, of bestaat er ook nog zoiets als ‘de duivel’ (zie "Het lied van Rosa")? Orual besluit dat ze haar stiefzusje liever doodt dan haar aan de driften en honger van een monster uit te leveren. Ze zal haar redden van het Beest, ook al lijkt ze op de berg tien keer gelukkiger dan bij haar. Er is een liefde die dieper gaat dan die van hen die alleen maar het geluk van hun geliefde beogen. “… Zou een vader zijn dochter gelukkig willen zien als hoer? Zou een vrouw haar minnaar gelukkig willen zien als lafaard? …”. Orual kan niet ‘loslaten’. Er bestaat een bedwelmende liefde die zo egoïstisch is dat ze de ander dooddrukt.

 

Van goddelijke bloede

De Vos is een rationele filosoof die helemaal niet gelooft in ‘monsters’, maar wel in mannen die goed of slecht kunnen zijn. Gelooft hij in het goddelijke bloed van het huis van Glome? Zeker, antwoordt de Vos, want alle mensen zijn ‘van goddelijke bloede’. Er huist een god in ieder mens. Zie Handelingen 17 vers 28-29: wij zijn ‘van Gods geslacht’. Zie ook Psalm 8 vers 6: wij zijn ‘bijna goddelijk’ gemaakt, en wel naar ‘Gods beeld en gelijkenis’, volgens Genesis 1 vers 26-27. Orual: “… Ik kon niet vaststellen of de leerstellingen van Glome of de wijsheid van Griekenland juist waren. Ik was het kind van Glome en de pupil van de Vos; ik zag dat ik mijn leven jarenlang in twee helften had geleefd en dat die nooit aan elkaar waren gepast…”. Ze zijn het echter over één ding eens: “… Beiden dachten dat een slecht of schandelijk wezen zich van Psyche meester had gemaakt…”. De volgende dag gaat haar vader op leeuwenjacht en piept Orual er wederom tussenuit om naar de Berg te gaan. Ze neemt een lamp en olie mee en laat Psyche zweren die nacht naar het gezicht van haar echtgenoot te kijken. Zo niet, dan zal ze zowel Psyche als zichzelf doden. Wanneer Psyche doet waar Orual haar toe dwingt, vergaat de wereld in het dal. Zie Exodus 33 vers 20: niemand kan God zien en leven. De goddelijke minnaar verschijnt als in een bliksemschicht en zegt dat Psyche als eeuwige banneling over de aarde zal moeten zwerven. Verslagen gaat Orual naar huis. Wat heeft ze nu helemaal bereikt?

 

Sluiers

Vanaf dan bedekt Orual haar gezicht voor altijd met een sluier. Haar gedachten worden beheerst door Psyche. Ze hoort haar voortdurend huilen, buiten, in de wind. Als haar vader sterft, wordt ze koningin. Ze verwerft faam als groot krijger wanneer ze tijdens een tweegevecht een man doodt. Na afloop zuipt en vreet ze mee met haar vertrouwelingen. Ondertussen denkt ze: ‘Bah!’. “… Wat zijn mannen toch smerige wezens!’ Ze waren nu allemaal dronken (behalve de Vos, die vroeg was weggegaan), maar hun gezwelg maakte mij minder misselijk dan hun eten. Ik had ze nog nooit eerder zo zien opgaan in hun lusten: het slurpen, kluiven, boeren, hikken, al dat vette gedoe, de botten die over de vloer werden gegooid, de honden die aan onze voeten vochten. Waren alle mannen zo?...”. Ze is eenzamer dan ooit en mist Psyche. Ze kruipt in de rol van koningin en legt Orual ‘diep in zich te rusten’. Ze voert drie oorlogen. Bardia en de Vos zijn haar raadgevers. Haar kracht ligt in haar sluier. Die maakt haar mysterieus. Ze hervormt het koninkrijk en is ongelooflijk succesvol. Wanneer ze tijdens een reis een eindje van het tentenkamp afdwaalt om een poosje alleen te zijn, ziet ze op een open plek in het bos een kleine, witte tempel. Daar wordt een witte godin met een zwarte sjerp om haar ogen vereerd. Een oude priester komt aansloffen en vraagt of ze belangstelling heeft voor het verhaal van de godin. Dat heeft ze. De priester vertelt haar vervolgens het verhaal van Psyche, die nog maar kort daarvoor een godin is geworden. Ze komt erachter dat de god zijn gezicht niet heeft laten zien omdat hij bang was voor de wraak van zijn moeder, Oengit, die Psyche zeker te na zou komen. Ze wordt er niet goed van dat zijzelf en Redival worden afgeschilderd als jaloerse krengen die Psyche in het verderf hebben gestort. Dat is precies de reden waarom ze het boek heeft geschreven: ze wil de zaak rechtzetten. Ze klaagt de goden aan, die nooit duidelijk maken wie ze zijn en wat ze willen. Ze fladderen om de mensen heen met hun stomme orakels en rare visioenen. Ze laten je nooit met rust, maar als je ze iets vraagt, houden ze zich doodstil. Wat is dat anders dan een spel van kat en muis? Blindemannetje spelen en goochelarij? Waarom moeten heilige plaatsen duistere plaatsen zijn? Maken ze je alleen maar ziek of waanzinnig om zich te vermaken? Er is geen antwoord.

 

De andere kant van het verhaal

Het verhaal is echter nog niet klaar: Orual schrijft een vervolg. Er zijn namelijk wel degelijk antwoorden gekomen. Uit het leven zelf. Alleen al het schrijven heeft Oruals verleden overhoop gewoeld, waardoor allerlei vergeten gebeurtenissen bovenkwamen waar ze voor het eerst aandacht aan heeft besteed. Een steenrijke eunuch vraagt hoe het met haar zuster is. Hij blijkt de jongen te zijn geweest die haar vader heeft laten castreren omdat hij het gewaagd had zijn dochter te zoenen. Ze krijgt te horen dat Redival kapot ging van eenzaamheid, omdat Orual alleen maar oog had voor Psyche. Bardia, de raadsman van wie zij het meest van alle mannen heeft gehouden, overlijdt. Zijn vrouw geeft haar zonder omhaal de schuld. Ze heeft hem uitgeput. Hij heeft zich doodgewerkt voor haar. Op zijn Jungiaans gezegd: Orual ontmoet haar schaduw.

 

Wat je zegt, ben je zelf

Ze heeft een visioen waarin haar vader haar meeneemt, diep de aarde in, en haar in een spiegel laat kijken, waardoor ze ontdekt dat ze zélf Oengit is: “… ik was dat Batta-wezen, dat allesverslindende, schootachtige, maar toch steriele wezen. Glome was een web; ik de gezwollen spin, ineengedoken in het midden, volgepropt met de gestolen levens van mensen…”. In een slapeloze nacht werpt ze haar sluier af en sluipt ze als een heksachtige gestalte, met een tikkende stok, door de angstige stad naar de rivier om zich te verdrinken. Ze wordt zélf het Schaduwbeest. Een god houdt haar tegen: “… ‘Doe het niet,’ zegt de god. ‘U kunt niet aan Oengit ontkomen door naar het dodenrijk te gaan, want zij is daar ook. Sterf voor u sterft. Daarna is er geen kans meer.’…”. Zie mijn vorige blog: “… Het is geen toeval. In de opeenvolging van nacht en dag, in de jaarlijkse dood en wedergeboorte van de gewassen, in de mythen die uit deze processen voortkomen, in het sterke, hoewel slechts half verwoorde besef (zoals belichaamd in veel heidense ‘mysterieën’) dat de mens zelf een soort dood moet ondergaan wil hij waarlijk leven, zit al een door God toegestane gelijkenis met de waarheid waar alles om draait…”.

 

Sterven aan jezelf

Vervolgens heeft ze dromen waarin ze dwars door een hete, zanderige woestijn de goddelijke bron wil bereiken, die beschermd wordt door slangen en schorpioenen. Een leger gouden rammen dendert over haar heen, niet omdat ze haar willen doden, maar omdat ze vol pure vreugde op hun vijand afstormen. Misschien laat het zien dat de mens veel te zwak is om met de goddelijke energie te kunnen omgaan? Misschien móeten de goden zich wel voor ons verbergen. Ze ziet een meisje dat moeiteloos de gouden vlokken oogst die in de dorens zijn blijven hangen. Ze denkt na over wat Socrates bedoelde met ‘de dood die wijsheid is’. Had hij het niet vooral over de dood van onze dwaze passies, lege verlangens en verkeerde denkbeelden? Ze droomt dat ze eindelijk voor de goddelijke rechter wordt gedaagd. Ze leest haar boek voor, vol eindeloze aanklachten die uiteindelijk neerkomen op maar één obsessie: ze wilde Psyche liever laten verscheuren door het Beest dan haar gelukkig zien bij de goden. In de stilte die volgt, dringt de waarheid tot haar door. “… Ten slotte sprak de rechter. ‘Hebt u uw antwoord gehad?’ vroeg hij. ‘Ja,’ zei ik…”.

 

Heer die mij ziet zoals ik ben

De goden willen het hart van de mens, donker, sterk en kostbaar als bloed. De goden zijn niet rechtvaardig, maar wat zou er van ons terechtkomen als ze dat wél waren? Er is iemand die alle straf heeft gedragen. Had zij liever gerechtigheid gewild? Alles is nog in ontwikkeling; niets heeft zijn ware vorm al bereikt. Iedereen moet zich losrukken van Oengit. Psyche had geen gevaarlijker vijand dan haar, leert Orual. Moeder en vrouw en kind en vriend zullen altijd weer samenspannen om een ziel te verhinderen zich met de goddelijke natuur te verenigen. Uiteindelijk ontmoet Orual Psyche, die een godin is geworden, ‘zonder dat er een wolk tussen hen in is’, en leert ze dat zijzelf óók Psyche is. Dit is een verhaal over het vallen van maskers. Over wie we écht zijn. Over zelfbedrog. Over afgunst. Over ons individualisme. Over zelfinzicht: we willen geen God op de troon, we willen zélf op de troon. En vooral: wat weten we nu helemaal? Wij weten niet wat we zijn zullen. Zie 1 Korinthe 13 vers 12: “… Nu immers kijken wij door middel van een spiegel in een raadsel, maar dan zullen wij zien van aangezicht tot aangezicht. Nu ken ik ten dele, maar dan zal ik kennen, zoals ik zelf gekend ben…”. Is dat niet wat wij uiteindelijk het aller-, allerliefste willen: gekend worden? Dit is zo’n boek dat je tien keer kunt lezen en dan heb je de diepte ervan nog steeds niet gepeild.

 

Uitgave: Van Wijnen – 1997, vertaling Max Schuchart, 230 blz., ISBN 978 905 194 158 6

Alleen nog tweedehands verkrijgbaar

maandag 16 november 2026

Gedachten over de Psalmen – C.S. Lewis

 


Ik volg al een tijdje het videokanaal ‘Nick Reads’, dat gericht is op literatuuranalyses, culturele kritiek en diepgaande besprekingen van boeken. Hij gaat net iets verder dan de meeste anderen. In het rijtje favoriete auteurs van deze Britse YouTuber (onder anderen Haruki Murakami, Ian McEwan, Don DeLillo, Bret Easton Ellis en Thomas Bernhard) komt tot mijn verrassing ook C.S. Lewis (1898 – 1963) voor, de schrijver van "Narnia". “Het lied van Rosa” – zie mijn vorige blog – maakte mij nieuwsgierig naar het boek van Lewis over de Psalmen. Lewis werd pas op latere leeftijd gelovig. Hij sloot zich aan bij de Anglicaanse Kerk en groeide uit tot een van de bekendste christelijke schrijvers en denkers van de twintigste eeuw. Het gaat dan ook niet om een theologisch boek: daar weet hij gewoon niets van. Hij schrijft fris van de lever. Dat is het aantrekkelijke aan Lewis. Eerder besprak ik van hem: “Brieven uit de hel”, “De afschaffing van de mens”, “De vier liefdes”, “Malacandra” en “Verrast door vreugde”.

 

Parallellisme

Psalmen zijn gedichten, en wel gedichten om te zingen. Zie mijn vorige blog. De Psalmen zijn in de loop der tijd door veel verschillende personen geschreven. Van sommige wordt aangenomen dat ze uit de tijd van David stammen – zie bijvoorbeeld hoe Psalm 18 overeenkomt met 1 Samuel 22 – maar veel andere dateren van na de Babylonische ballingschap. Het meest opvallende patroon en belangrijkste vormkenmerk is volgens Lewis het zogeheten ‘parallellisme’: het herhalen van een gedachte in andere bewoordingen. Zie Psalm 2 vers 4: “… Die in de hemel zetelt, lacht; de Here spot met hen…”. Of Psalm 37 vers 6: “… Hij zal uw gerechtigheid doen opgaan als het licht, en uw recht als de middag…”. ‘Hetzelfde in wat anders’ is iets wat in principe alle kunst behelst. Denk aan de gespiegelde zijvleugels van een gebouw. Of aan het kinderlijke rijmpje uit de Cherry Tree Carol: “… Joseph was an old man and an old man was he…”. Denk ook aan de uitspraak van Jezus: “… Want met het oordeel waarmee gij oordeelt, zult gij geoordeeld worden, en met de maat waarmee gij meet, zal u gemeten worden…” (Matt. 7:2). Of aan het ritmische en bezwerende: “… Bidt en u zal gegeven worden; zoekt en gij zult vinden; klopt en u zal opengedaan worden…” (Matt. 7:7). Je krijgt het bijna niet meer uit je hoofd.

 

Oordeelspsalmen

Lewis begint met de ‘moeilijke’ gedichten, en wel met de ‘oordeelspsalmen’. Eeuwenlang hebben kunst en literatuur christenen laten sidderen voor de ‘oordeelsdag’, omdat we van onszelf heus wel weten dat we genoeg dingen doen of hebben gedaan die niet oké zijn (zie de prachtige YouTube-uitzending van De Balie over ‘Carl Jung: het kwaad in onszelf’). Hoe gek is het dan eigenlijk dat “… de natiën zich verheugen en jubelen, omdat Gij de volken in rechtmatigheid richt…” (Psalm 67:5)? Zie ook Psalm 96:12-13: “… Het veld… verblijde zich; dan zullen alle bomen des velds jubelen voor de Here, want Hij komt, want Hij komt om de aarde te richten…”. Het oordeel is hier een reden tot algemene vreugde. De mensen vragen erom: “… Doe mij recht naar uw gerechtigheid, Here, mijn God…” (Psalm 35:24). Het verschil is dat christenen zichzelf als dader zien, terwijl de Jood zichzelf als slachtoffer ziet. Zijn recht is met voeten getreden. Niemand geeft om hem. Hij hoopt eindelijk zijn gelijk te kunnen halen. “… Daarom bidt hij: ‘Waak op en ontwaak voor mijn recht, voor mijn rechtsgeding’ (Ps. 35:23)…”. De goddelijke Rechter is zijn beschermer en redder. Lewis schrijft dat de voortdurende aanklachten in de Psalmen tegen de verdrukkers van ‘de ellendigen’ in zijn tijd – zijn boek kwam uit in 1958 – minder van toepassing zijn. Hoe is dat inmiddels veranderd! Zie de uitzending van jongstleden 12 november met presentator Marlies Dekker en psycholoog Mattias Desmet over ‘Terug naar goed en kwaad’, naar aanleiding van onder andere het onder de tafel vegen van het duizelingwekkende aantal slachtoffers van grooming gangs in Groot-Brittannië. De Epstein-files hebben ook voor niemand consequenties gehad. Hoeveel slachtoffers van ongewenst gedrag krijgen niet van de politie te horen dat ze beter geen aangifte kunnen doen? Wat te denken van de rechten van ongeboren baby's? “… In Psalm 9 horen we dat God ‘richt in rechtmatigheid’ (vs. 9), en wel omdat Hij ‘het geroep der ellendigen niet vergeet’ (vs. 13). Hij is ‘de rechter der weduwen’ (68:5). De goede koning in Psalm 72:2 zal het volk ‘richten met gerechtigheid’, dat wil zeggen: ‘de armen redden’. Wanneer God ‘opstaat ten gericht’, zal Hij ‘al de ootmoedigen op aarde verlossen’ (76:9): alle verlegen, hulpeloze mensen, slachtoffers van onrecht dat nog altijd niet is weggenomen. Wanneer God de aardse rechters beschuldigt van ‘onrechtvaardig richten’, draagt Hij hun vervolgens op de behoeftige ‘recht te doen’ (82:2-3)…”. Even verder: “… In Psalm 50 (een van de mooiste) is God de aanklager (vs. 6-21), en in 143:2 staan de woorden die de meeste christenen vaak nazeggen: ‘Ga niet in het gericht met uw knecht, want niemand die leeft is voor U rechtvaardig’. Maar dit is uitzonderlijk. De psalmdichter is bijna altijd de verbolgen aanklager…”.

 

Wraakpsalmen

Nog moeilijker zijn de zogeheten ‘wraakpsalmen’, waaruit de haat je in het gezicht slaat. Zie Psalm 109, Psalm 139:9 en Psalm 69:23. “… Psalm 143 slaat eerst elf verzen lang een toon aan die je tot tranen toe roert, om er dan in vers 12 op de valreep aan toe te voegen: ‘verdelg mijn vijanden naar uw goedertierenheid’. Nog naïever, bijna kinderachtig, is de manier waarop de dichter in het loflied van Psalm 139 het er zomaar uitgooit: ‘O God, dat Gij toch de goddelozen ombracht (vs. 19) …”. In ieder geval hoefde je in de antieke, oosterse culturen je gloeiende, zwelgende, ongetemde haatgevoelens niet te verhullen. Daarbij moet wel bedacht worden dat deze dichters leefden in een wereld van ongekend wrede straffen, massamoord en geweld. Bloedoffers kwamen overal voor en mensenoffers in heel veel landen. Misschien kunnen we in ieder geval van dit soort teksten leren wat het natuurlijke gevolg is wanneer wij mensen kwetsen. De dichters zijn inderdaad ‘des duivels’. “…  Maar we moeten ook bedenken door wie ze zo geworden zijn. Hun haatgevoelens zijn een reactie op iets. Deze gevoelens zijn iets wat bijna wetmatig voortkomt uit wreedheid en onrecht…”. Even verder: “… Er schijnt in de wereld van de moraal een algemene regel te gelden die je zou kunnen formuleren als ‘hoe hoger, des te meer gevaar’…”. Het type mens wiens ziel vervuld is van een groot doel, waaraan hij zijn eigen neigingen, zijn vermogen en zelfs zijn veiligheid ondergeschikt maakt, kan ook iets duivels voortbrengen. Denk aan een inquisiteur of een lid van het Comité van Openbare Veiligheid. “… Het zijn de grote mannen, de potentiële heiligen en niet de kleintjes uit wie zich meedogenloze fanatici ontwikkelen. Wie het meest bereid is om voor een zaak te sterven, die gaat ook het makkelijkst over lijken…”. Lewis: “… Worden we van de goddelijke roepstem niet beter, dan worden we er heel veel slechter van. Godsdienstige slechteriken zijn het slechtst van allemaal. Het meest verdorven van alle geschapen wezens is het schepsel dat oorspronkelijk in de directe nabijheid van God verkeerde …” (zie "Lucifer" van Joost van den Vondel). Verontwaardiging kan ook goed zijn: “… Als de Joden hartgrondiger vervloekingen uitspraken dan de heidenen, dan kwam dat, denk ik, ten minste voor een deel doordat ze goed en kwaad serieuzer namen…”.

 

De dood

Volgens Lewis lezen christenen te veel ‘hemel en hel’ in de Psalmen. Het Oude Testament laat weinig tot geen geloof in een toekomstig leven zien. ‘Sjeool’, ‘hell’ of ‘het dodenrijk’ is de toestand van álle doden, zowel goeden als slechten. “… Met een ongezonde belangstelling voor Sjeool kon je ook in een van de naburige vormen van heidendom verzeild raken en 'dodenoffers eten' (Ps. 106:28)…”. Waarschijnlijk kwam het volksgeloof van de psalmdichters inzake het hiernamaals dicht in de buurt van Homerus' heidense idee over Hades: het niets, waar enkel hersenloze schimmen rondwaren die maar wat brabbelen, totdat een levend mens hun wat offerbloed te drinken geeft. In feite is Sjeool nog vager en waziger dan Hades. Zie Psalm 6:6, Psalm 30:10, Psalm 39:6, Psalm 49:10, Psalm 49:20, Psalm 88:12, Psalm 89:48 en Psalm 146:4. De doden zijn er niet meer, en daarmee uit. In het Nieuwe Testament blijven de Sadduceeën bij deze zienswijze. De Farizeeën geloofden daarentegen wel in een leven na de dood. Het lijkt erop dat God niet wilde dat het uitverkoren volk zich concentreerde op de dood. De Joden hadden immers buurvolken die geobsedeerd waren door het hiernamaals. Denk bijvoorbeeld aan de Egyptenaren, bij wie de cultuur de indruk wekt zo ongeveer volledig om het welzijn van de doden te draaien. Het bezig zijn met geluk en ellende na de dood maakt een mens dan ook akelig egocentrisch. Het gaat om jou en jouw heil, en niet om God. Ons individualisme was de oudheid trouwens sowieso vreemd. Later, na eeuwenlange geestelijke training, wanneer mensen hebben geleerd naar God te verlangen en Hem te aanbidden, ligt dat anders. Dan staat de ‘hemel’ voor vereniging met God en betekent de ‘hel’ dat je zonder Hem bent.

 

Fun

Vervolgens legt Lewis de nadruk op de ‘fun’ van de Joodse religie. David danste voor de ark: hij ging door het dak van vreugde. Het kon hem niets schelen dat een van zijn vrouwen hem uitlachte. Het Jodendom was een antieke religie. Het leek veel meer op het heidendom dan op het hedendaagse christendom, aldus Lewis. Er ligt een diepe kloof tussen ons en hen. “… Wij zouden geen plezier hebben gehad in de oude rituelen. Iedere tempel in de wereld, zowel het smaakvolle Parthenon in Athene als de Tempel in Jeruzalem, was een gewijd slachthuis. (Zelfs de Joden schijnen niet naar die toestand terug te willen. Zij hebben de Tempel niet herbouwd en laten ook de offers achterwege.) …”. De dichters verwoorden het plezier in God en de tempelfeesten. Als de psalmdichters het hebben over het ‘zien’ van God, bedoelen ze meestal iets wat zij in de Tempel beleefden: ze maakten een feest mee. Zie Psalm 68:25-26. De Joden waren niet analytisch ingesteld, zoals de Grieken. Ze kenden geen dualisme. Het leven was één. In hun gedachten was er geen sprake van een afgesplitst, exclusief godsdienstig element. “… Wanneer het vermogen tot abstract en analytisch denken groeit, valt de vroegere eenheid uit elkaar …” (zie "De meester en zijn afgezant" van Iain McGilchrist). Dan ontstaat het gevaar dat de rite als vervanging van en rivaal voor God gaat dienen (Psalm 50). Denk bijvoorbeeld aan het fenomeen van de atheïstische dominees. De psalmdichters hebben ‘zin in God’. Zie Psalm 27:4, Psalm 42, Psalm 50:2, Psalm 63:2, Psalm 65:5 en Psalm 84:3. “… Ze verheugen zich en juichen (Ps. 9:2). Hun vingers jeuken om de citer te spelen (43:4), citer en harp – waak op, harp en citer! – (57:9). Wie heeft er een lied? Haal een tamboerijn, haal de liefelijke citer met de harp. We zingen erop los en maken een vrolijk kabaal (81:1-2) …”. Muziek alleen is niet genoeg: “… Laat iedereen, zelfs de onverlichte heidenen, in de handen klappen (47:1). Laat de cimbalen knallen, niet slechts welluidend, maar ook hárd, en laten we ook dansen (150:5). Laat zelfs de verre eilanden (alle eilanden waren ver; de Joden waren geen zeevarend volk) deelhebben aan de uitgelatenheid (97:1) …”. De psalmdichters kennen nog niet de tragiek van de kruisiging, die eigen is aan het veel ernstiger christendom.

 

Zoeter dan honing

Voor de dichter zijn Gods wet, zijn verordeningen en inzettingen ‘zoeter dan honing’ en een ‘stralend licht’. Zie Psalm 1:2, Psalm 19:11 en natuurlijk Psalm 119. Tegen de heidense achtergrond van gruwelijke riten, zoals tempelprostitutie, tempelsodomie en het in het vuur werpen van kleine kinderen ter ere van Moloch, wordt deze ‘schoonheid’ of ‘zoetheid’ beter zichtbaar. In Psalm 36 verheugt de dichter zich over de Wet als over het vinden van vaste grond: “… als een wandelaar die blij is weer een stevig pad onder de voeten te voelen, nadat een mislukte poging tot afsnijden heeft geleid tot langdurig ploeteren door een blubberig weiland…”.

 

Hoed je voor grootbekken

De psalmdichters waarschuwen voor het omgaan met ‘foute’ mensen. Verbazend vaak gaat het dan om de ‘zonden van de tong’: “… ‘Hun keel is een open graf, zij maken hun tong glad’ (Ps. 5:10); ‘onder zijn tong zijn ongerechtigheid en onheil’, of ‘meineed’ in de vertaling van Moffatt (10:7); ‘gladde lippen’ (12:3); het ‘fluisteren’ van slechte lieden (41:8); boze leugens ‘als een scherpgeslepen scheermes’ (52:4); gladde taal, ‘gladder dan boter’, maar stekend als een getrokken zwaard (55:22); meedogenloze spot (102:9). Overal in het Boek der Psalmen kom je dit tegen. Het aanhoudende fluisteren, roddelen, kijven, liegen, vleien en verspreiden van geruchten wordt er bijna hoorbaar van…”. Voortdurend worden we opgeroepen om verkeerd gezelschap te vermijden. Niet omdat we er ‘te goed’ voor zijn. “… In zeker opzicht zijn we juist niet goed genoeg. We zijn niet goed genoeg voor de verleiding en niet slim genoeg voor alle problemen die opduiken wanneer je een avond in zulk gezelschap doorbrengt…”. Zie hoe uitgekookt Epstein zijn slachtoffers verzamelde, zou ik zeggen. Of hoe geraffineerd tieners via Snapchat worden geronseld voor aanslagen.

 

De natuur

De Joden waren een volk van boeren. En boeren hebben het over het weer: “… Gij bezoekt het land… Gij drenkt zijn voren… door regenstormen maakt Gij het week… de heuvelen omgorden zich met gejuich… de dalen tooien zich met koren: zij jubelen elkander toe, ook zingen zij…” (Ps. 65:9-14). Zij geloofden in één God, de Schepper van hemel en aarde. Een ondubbelzinnige scheppingsleer is in de meeste religies verrassend zeldzaam. Bijna alle scheppingsverhalen zijn randverschijnselen uit het gebied waar religie overgaat in iets wat misschien ook destijds al meer als sprookjes werd beschouwd. Zie “Verhalen over het begin” van Ellen van Wolde. De dingen komen ergens uit ‘opzetten’ of worden uit iets ‘gevormd’. Als het doek opgaat, staan er al rekwisieten op het toneel. Zelden wordt de vraag gesteld hoe het toneelstuk is ontstaan. Of het zichzelf schrijft. Of de acteurs het al spelende verzinnen. Of er een onzichtbaar iemand is die het heeft bedacht en laat gebeuren. De uitzondering is Plato. Als je zegt dat God de natuur heeft geschapen, breng je een scheiding aan tussen de makende en de gemaakte. Ze zijn niet één. In zekere zin betekent dat een ‘ontgoddelijking’ van de natuur. Tegelijkertijd maakt ze van de natuur een aanwijzing, een symbool, een uiting van het goddelijke. De natuur blijft vol manifestaties van Gods aanwezigheid en geschapen krachten. “… Het licht is zijn mantel, het is datgene waardoor wij Hem gedeeltelijk kunnen zien (Ps.104:2), de donder kan zijn stem zijn (29:3-5). Hij verblijft in de duistere donderwolk (18:11), een vulkaanuitbarsting komt als antwoord op zijn aanraking (104:32). De wereld is vol van zijn uitvoerders en afgezanten. 'Hij maakt de winden tot zijn boden, laaiend vuur tot zijn dienaren' (104:4), rijdt op cherubs (18:10), voert het engelenleger aan…”. Dat komt dicht in de buurt van het heidendom: “… Thor en Zeus spraken ook in de donder; Hermes of Iris was boodschapper van de goden…”. Zij zijn echter, net als wij, acteurs in het kosmische drama en niet de auteurs. De goden zijn engelen of dienaren van de Andere. Door de natuur te ontdoen van goddelijkheid kun je haar met Godheid vullen, want nu is zij draagster van boodschappen. De psalmdichters hebben diep ontzag voor de enorme wijsheid en overweldigende schoonheid waarmee God de natuur heeft gemaakt. Zie Psalm 104. Het enige heidense gedicht dat daarbij in de buurt komt, is het Egyptische “Loflied aan de Zon” van farao Achnaton, een geestelijke revolutionair die brak met het polytheïsme en Egypte bijna aan flarden scheurde in zijn poging om met geweld de cultus van één enkele God in te voeren. “… Hij vereenzelvigde God niet eens met de zon, wat je van iemand uit die tijd wel zou verwachten. De zichtbare schijf was slechts een verschijning van Hem…”. Het is volgens Lewis denkbaar dat ideeën uit het stelsel van Achnaton deel uitmaakten van de Egyptische ‘wijsheid’ waarin Mozes werd opgevoed.

 

Lofprijzing

Lewis beschrijft hoeveel moeite hij heeft gehad met het idee dat God ‘lofprijzing’ nodig heeft of zelfs eist. Alsof het om een soort ‘koehandel’ gaat. Totdat hij begon te begrijpen dat God in de lofprijzing naar de mens toekomt, in plaats van andersom. “… Bij het nakomen van ‘godsdienstige verplichtingen’ zijn wij als mensen die kanalen graven in een land zonder water, zodat het water daar terecht kan wanneer het komt…”. Er ontstaat ruimte waarin het goddelijke kan landen. Bovendien gonst en galmt het sowieso van lofprijzing in de wereld. “… Minnaars bezingen hun geliefden, lezers hun lievelingsdichters, wandelaars het landschap, spelers hun favoriete sport. Loftrompetten klinken over het mooie weer, over wijnen, gerechten, acteurs, motorfietsen, paarden, instituten, landen, historische figuren, kinderen, bloemen, bergen, zeldzame postzegels, zeldzame kevers, af en toe zelfs over geleerden of politici…”. Alleen chagrijnen vinden alles waardeloos: “… Onoverkomelijke hindernissen daargelaten, zijn loftuitingen bijna zoiets als hoorbaar geworden geestelijke gezondheid…”.

 

De waarheid waar alles om draait

Lewis schrijft over de heidense dichter Vergilius, die niet lang vóór de geboorte van Christus een gedicht schreef dat als volgt begint: “… Opnieuw begint de grote optocht der eeuwen. Nu keert de Maagd terug, het rijk van Saturnus (het Romeinse equivalent van de ‘Hof van Eden’) keert terug, en het nieuwe kind wordt uit de hoge hemel gezonden…”. Lewis schrijft hierover: “… Gedurende de gehele middeleeuwen heeft natuurlijk de opvatting geheerst dat Vergilius, wellicht via de Sibyllijnse boeken, een vage profetische boodschap over de geboorte van Christus had opgevangen…”. Zie ook Plato, die ons in zijn Politeia vraagt ons een volmaakt rechtvaardig mens voor te stellen, die door alle mensen om hem heen wordt behandeld alsof hij de boosheid en verdorvenheid zelve is. Uiteindelijk wordt hij vastgebonden, gegeseld en gespietst. Dat lijkt buitengewoon veel op het lijden van Christus. Stoelt een en ander op het martelaarschap van zijn leermeester Socrates? Wat het verhaal laat zien, is dat goedheid is wat zij is en dat de gevallen wereld is wat zij is. Plato had een buitengewoon wijs inzicht in de aard van het goede en in de aard van deze wereld. Zie ook de goden in diverse heidense mythologieën die worden gedood en vervolgens weer opstaan, waardoor het leven van hun dienaren of dat van de natuur wordt vernieuwd of getransformeerd. Zie de overeenkomst tussen Jezus en Balder en Adonis. Lewis: “… Het is geen toeval. In de opeenvolging van nacht en dag, in de jaarlijkse dood en wedergeboorte van de gewassen, in de mythen die uit deze processen voortkomen, in het sterke, hoewel slechts half verwoorde besef (zoals belichaamd in veel heidense ‘mysterieën’) dat de mens zelf een soort dood moet ondergaan wil hij waarlijk leven, zit al een door God toegestane gelijkenis met de waarheid waar alles om draait…”.

 

De Gezalfde

Als laatste toont Lewis hoe de figuur van de ‘Gezalfde’ oplicht in het Oude Testament. Zie de Emmaüsgangers, die uitgelegd krijgen wat er ‘in al de Schriften op Hem betrekking had’ (Lukas 24:25-27). Zie ook de Ethiopische eunuch in Handelingen 8:27-38, die Jesaja 53 zit te lezen, over de ‘lijdende Knecht des Heeren’. Sommigen stellen dat de profeet Jesaja naar alle waarschijnlijkheid zelf Israël bedoelde: een personificatie van het volk als geheel. In het Nieuwe Testament krijgen de oude teksten een nieuwe lading. Uit zijn woorden aan het kruis (Markus 15:35) kunnen we opmaken dat Jezus zich vereenzelvigde met de lijdende mens uit Psalm 22. Zie ook Markus12:35-36, waarin Christus zichzelf tegelijk voorstelt als Davids zoon en Davids Heer, wat een verbinding legt met Psalm 110. Mattheüs 4:6 grijpt terug op Psalm 91:11-12. Markus 12:10 verwijst naar Psalm 118:22. Handelingen 2:27 komt overeen met Psalm 16:11. Alle ‘Schriften’ hebben een ‘geestelijke’ of ‘diepere’ betekenis. In de Psalmen komt de Messias in twee personificaties naar voren: als de ‘ellendige’ (Psalm 13, 28, 55 of 102) en als de ‘Koning’ (Psalm 2, 45, 72, 89, 132). Christus is niet alleen ‘het kindje in de kribbe’, maar ook de held, de ‘richter’, de voorvechter en de reuzendoder, die de dood, de hel en de duivelen zal bestrijden en verslaan. De numineuze priester-koning Melchizedek uit Genesis 14 wordt in Hebreeën 7 eveneens geduid als een symbool of profetie van Christus. Hij komt uit het niets en verdwijnt spoorloos: “… Het geeft hem de status van iemand die zo niet tot 'de' Andere Wereld, dan toch tot 'een' andere wereld behoort…”.

 

Geestelijke zoektocht

Lewis constateert dat de Bijbel niet in een kant-en-klare, waterdichte, systematische vorm wordt aangeboden, maar een ‘voertuig van Gods Woord’ is, waarin ‘het menselijke van de grondstof’ zichtbaar blijft: “… Naïviteit, vergissingen, tegenstrijdigheden en zelfs (zoals in de vloekpsalmen) verdorvenheid zijn er niet uit verwijderd…”. De Heer predikt wel, maar geeft geen college. “… Hij geeft stelregels die, net als volkswijsheden, strikt genomen onderling tegenstrijdig kunnen lijken. Zijn onderwijs is dan ook niet met het verstand alleen te begrijpen; je kunt er niet op ‘blokken’ zoals op een schoolvak. Wie dat probeert, zal aan Hem een uiterst ongrijpbare leermeester hebben. Hij laat zich nergens op ‘vastpinnen’, zoals wij dat willen. Pogingen daartoe zijn zoiets als (ik bedoel alweer niets oneerbiedigs) een poging om zonlicht in te blikken…”. Het onderwijs van de Heer verlangt een antwoord van de gehele mens. Het maakt duidelijk dat het niet gaat om het leren van een discipline, maar om het doorkneed raken in een Persoonlijkheid: het verwerven van een nieuwe zienswijze en een nieuw karakter, het ademen van een nieuwe atmosfeer en het toelaten dat Hij op zijn eigen manier in ons zijn geschonden beeld herstelt. Het dwingt ons tot een geestelijke zoektocht. “… Geen systeem kan bij dit rondschietend licht in de pas blijven. Slechts een vangnet zo ruim als het gehele mensenhart en zo fijnmazig als de liefde zal de heilige Vis vasthouden…”. Het gaat om het vinden van Gods stem. Elke schaduw laat iets meer van het licht zien. Gods geleidelijke zelfopenbaring aan de Joden lijkt te relateren aan Zijn geleidelijke zelfopenbaring aan ons.

 

Uitgave: Van Wijnen – 2002, vertaling Arend Smilde, 118 blz., ISBN 978 905 194 242 2

Alleen nog tweedehands verkrijgbaar