Dracula - Bram Stoker

Toen ik een YouTube-filmpje zag met de titel ‘10 Classic Novels Every Christian Should Read’, gepresenteerd door Trent Horn, een deskundige op het gebied van het katholicisme, was ik toch wel verbaasd “Dracula” (1897), het beroemde griezelverhaal over een vampier, op zijn lijst aan te treffen. Vampiers hebben voor mijn gevoel te maken met horror en satanisme, waar gelovigen ver vandaan moeten blijven, toch? Nou, zegt Horn, je zou “Dracula” van de Ierse schrijver Bram Stoker (1847-1912) ook kunnen zien als een verbeelding van de antichrist. Een vampier ‘neemt’ bloed; Jezus ‘gaf’ zijn bloed. Een interessante visie. Ik zag dat het label Rainbow een mooie, gebonden editie van literaire meesterwerken op de markt brengt, waaronder ook een nieuwe uitgave van de genoemde gotische klassieker. Gek genoeg kon ik er niet achter komen wie de vertaler is. Nooit geweten, maar “Dracula” blijkt een expliciet katholiek verhaal te zijn: het stikt van de hosties en de kruisen. De protagonisten roepen om de haverklap de Almachtige aan. In de Katholieke Kerk is een exorcisme (of duivelbezwering) dan ook een officieel religieus ritueel dat behoort tot de sacramentalia. Met Halloween in aantocht vond ik “Dracula” wel het juiste boek op het juiste moment.

 

Hoe enger, hoe mooier

Het eeuwenoude Keltische overgangsfeest van de herfst naar de winter, dat in de nacht van 31 oktober op 1 november werd gevierd, wordt ‘Samhain’ genoemd. Het was een magisch moment dat gepaard ging met grote rituelen. Rond begin november stond de deur naar de andere wereld op een kier en werd de dunne wand die de levenden van de doden scheidt, doorzichtig, zo geloofden zowel de Kelten als de Germanen. Het lukte de kerk niet om de heidense dodenfeesten en de voorouderverering uit te roeien. In het oersterke volksgeloof bleven de doden aan het begin van de wintertijd gewoon terugkeren. Als ze werden genegeerd of geminacht, konden ze boos worden en de levenden dwarszitten. Gemaskerde dansers beeldden tijdens het feest de levende doden uit. De heiligenverering moest binnen de kerk de aloude voorouderverering en het contact met de doden vervangen. In het jaar 835 stelde paus Gregorius IV daarom op 1 november het feest van ‘Allerheiligen’ in: de heiligen van de kerk moesten de doden in toom houden. Henk Vreekamp in “Het jaar van Vivaldi”: “… In Engeland en Ierland werd het winterfeest ‘All Hallow’s Eve’ genoemd, de vooravond van Allerheiligen, afgekort tot ‘Halloween’. Vanuit Ierland werd het feest in de negentiende eeuw door kolonisten meegenomen naar Amerika, na een hongersnood als gevolg van de mislukte aardappeloogst. In de tweede helft van de twintigste eeuw waaide het feest vanuit Amerika weer over naar Europa. Sinds de jaren tachtig heeft het, vooral onder invloed van de commercie, een zegetocht gemaakt in verschillende Europese landen, waaronder Nederland…”. In het jaar 1006 werd door paus Johannes XIV bovendien op 2 november de dag van ‘Allerzielen’ ingesteld, een door de kerk goedgekeurde manier om de doden te vereren. “… Hun graven werden versierd, er werd een lampje op het graf ontstoken en, ondanks het kerkelijke verbod, werden er eten en drinken op het graf achtergelaten…”. Vreekamp: “… Protestanten die zeggen van dit alles niet te willen weten, vieren de gedenkdag van de Reformatie op 31 oktober. Dat is de dag voorafgaand aan het feest van Allerheiligen, waarop Maarten Luther met zijn 95 stellingen de kerk uitdaagde tot een debat over de misstanden in zijn tijd. Op die dag waren er immers veel mensen op de been die hij met zijn stellingen zou kunnen bereiken. Ook protestanten kunnen dus niet voorbijgaan aan Allerheiligen en Allerzielen, aan Halloween…”. Het is het mysterie van de dood dat ons met Samhain, Halloween, Allerheiligen en Allerzielen in de greep houdt. Oude gebruiken keren terug in nieuwe vormen. Halloween heeft het griezelelement uit het geheel van het winterfeest gelicht. Hoe enger, hoe mooier.

 

Bloedarmoede

Er bestaat een historische en medische link tussen vampierlegendes en bloedarmoede (anemie). Een mogelijke medische verklaring die vaak in verband wordt gebracht met het ontstaan van de vampiermythe is porfyrie: een groep zeldzame aandoeningen waarbij de aanmaak van heem, een essentieel onderdeel van hemoglobine in ons bloed, verstoord is. Sommige symptomen van porfyrie worden in verband gebracht met de klassieke kenmerken van vampiers, namelijk extreme bleekheid en vermoeidheid: door chronische bloedarmoede (anemie) zien patiënten er lijkbleek uit en hebben ze weinig energie. Lichtgevoeligheid: blootstelling aan zonlicht veroorzaakt pijnlijke blaren, zwellingen en ernstige brandwonden op de huid. Patiënten leefden noodgedwongen alleen 's nachts. Vlijmscherpe tanden: de ziekte kan ervoor zorgen dat het tandvlees zich terugtrekt, waardoor de tanden – en met name de hoektanden – veel langer en spitser lijken. Afkeer van knoflook: knoflook bevat stoffen die de symptomen van porfyrie drastisch kunnen verergeren en daardoor hevige pijnen veroorzaken.

 

Over de connectie tussen graaf Dracula en Vlad de Spietser

Er zijn eigenlijk twee betekenissen van Dracula, vertelt ChatGPT me. ‘Graaf Dracula’ is een fictieve vampier die ’s nachts actief is, bloed drinkt en volgens het verhaal in een kasteel in Transsylvanië woont. Hij kan in een vleermuis veranderen en beschikt over bovennatuurlijke krachten. ‘Vlad Dracula’ (Vlad de Spietser) was een echte vorst uit de 15e eeuw die over Walachije regeerde, in het huidige Roemenië. Hij stond bekend om zijn wrede straffen. Zijn naam en reputatie worden vaak in verband gebracht met de vampier Dracula. Schrijver Bram Stoker gebruikte verschillende overleveringen en vampierlegendes om zijn beroemde personage te creëren. Lees en huiver!

 

Denn die Toten reiten schnell

De griezelroman “Dracula” is geen rechttoe-rechtaanverhaal, maar bestaat uit dagboekaantekeningen, brieven, telegrammen en krantenartikelen, zodat je het hele gebeuren als het ware zelf bij elkaar moet puzzelen. Daaruit wordt duidelijk dat de jonge advocaat Jonathan Harker per trein en diligence naar de Karpaten reist voor een onderhoud met graaf Dracula inzake de aankoop van een landgoed nabij Londen. Wanneer Jonathan de steeds zwijgzamer wordende eigenaar van het hotel in Bistritz, waar hij overnacht, naar de graaf vraagt, doet deze net alsof hij hem niet verstaat. Zijn vrouw probeert de reiziger, die slecht heeft geslapen omdat er de hele nacht een hond onder zijn raam heeft zitten janken, zelfs tegen te houden. Of hij wel weet wat voor dag het is: 4 mei, de avond vóór Sint-Jorisdag, waarop alle boze machten heer en meester zijn (het verhaal eindigt op 7 november, na Samhain). Ze geeft hem het crucifix dat om haar hals hangt en slingert hem ook nog een rozenkrans om zijn nek. Wanneer zijn koets vertrekt, slaan de mensen die hem nakijken een kruis en steken twee vingers naar hem uit. Een medepassagier vertelt hem dat het gebaar bedoeld is als bescherming tegen het boze oog. Ze ‘vliegen met koortsachtige haast’ door donkere wouden en langs machtige bergketens. “… Een van mijn reisgezellen fluisterde de ander de regel in van Bürgers Lenore: “Denn die Toten reiten schnell” (Want de doden rijden vlug) …”. Wanneer de steenkoude nacht invalt, komt er een calèche naast hen rijden. De zonderlinge koetsier blijkt een tengere man met een lange bruine baard en een grote zwarte hoed, waardoor alleen de onderkant van zijn gezicht te zien is, gekenmerkt door vuurrode lippen en scherpe, ivoorwitte tanden. Jonathan wordt als de wiedeweerga overgeheveld en voor hij het weet, is de postkoets alweer verdwenen in de duisternis. De vreemde voerman gooit een mantel om Jonathans schouders, legt een deken over zijn knieën en vervolgens gaat het weer verder. De passagier ontwaart aan zijn linkerkant een zwak flikkerend, blauw vlammetje (later zal graaf Dracula beweren dat dergelijke lichtjes een teken zijn van een verborgen schat). Overal klinkt wolvengehuil. Af en toe stopt de koetsier om de angstige paarden gerust te stellen en met vreemde gebaren de wolven weg te jagen, die inderdaad afdruipen. Plotseling staan ze op de binnenplaats van een groot, verduisterd kasteel.

 

Luguber

Het duurt even voordat Jonathan wordt binnengelaten. Graaf Dracula geeft hem een ijskoude hand, maar is verder ouderwets galant. Hij biedt Jonathan een warme maaltijd aan bij een knetterend haardvuur en installeert hem in een gerieflijke logeerkamer, waar hij na de vermoeiende rit 24 uur achter elkaar slaapt. De volgende dagen komt Jonathan erachter dat de graaf waarschijnlijk de enige bewoner van het kasteel is (was hij ook de geheimzinnige koetsier?). Bij daglicht is hij nergens te bekennen en eten doen ze nooit samen, hoewel hij wel graag met Jonathan blijft kletsen tijdens het diner. De graaf wil alles weten over Londen. Jonathan mag zijn tijd verdoen in de bibliotheek; de rest van het kasteel lijkt niet pluis. Wanneer Jonathan tijdens zijn ochtendritueel in zijn scheerspiegel geen spiegelbeeld van graaf Dracula ziet, die plotseling achter hem staat, slaat de schrik hem om het hart. De graaf grijpt de spiegel beet en flikkert hem uit het raam: géén spiegels in zijn kasteel! De doodenge graaf, met zijn wasachtige gezicht, hoge haakneus, slechte adem en vlijmscherpe tanden, zegt dat hij Jonathan minstens een maand nodig heeft. De deuren naar buiten zitten op slot. Jonathan begint te beseffen dat hij gevangen zit. Wanneer hij uit het raam kijkt, ziet hij op een gegeven moment de graaf vanuit diens kamer over het kozijn klimmen en als een hagedis in zijn zwarte vleermuizenmantel langs de muur naar beneden glippen, om in een hol te verdwijnen. Jonathan probeert brieven mee te geven aan zigeuners die vierkante kisten bij het kasteel komen afleveren, maar de graaf onderschept de post. Wanneer Jonathan op onderzoek uitgaat in de onbewoonde ruimtes van het kasteel, wordt hij belaagd door drie spookvrouwen, die net op tijd door de graaf worden weggestuurd: alsof hij lont rook. Een van Jonathans geheime verkenningstochten brengt hem naar een vervallen kapel, waar de graaf als verlamd in een open geklapte doodskist op een laag aarde ligt. Zijn rode ogen stralen vuur. Zijn lichaam lijkt verjongd en te barsten van het bloed. Jonathan weet niet hoe gauw hij weg moet komen. Op een goede dag ontsnapt hij uit het lugubere kasteel.

 

Leven-etende maniak

Vervolgens komt er een briefwisseling op gang tussen Mina Murray, de verloofde van Jonathan, en haar vriendin Lucy Westenra. Lucy vertelt dat ze op één dag maar liefst drie (mierzoete) huwelijksaanzoeken heeft gekregen van aanbidders die elkaar blijken te kennen: dr. John Seward, geneesheer-directeur van een krankzinnigengesticht; Mr. Quincy P. Morris, een opgeruimde Amerikaanse avonturier uit Texas; en lord Arthur Holmwood, een jonge Engelse edelman. Het wordt Arthur. In juli gaat Mina met Lucy, die nog bij haar ziekelijke moeder woont, op vakantie naar de havenstad Whitby. In augustus heeft Mina nog steeds niets van haar verloofde gehoord en begint ze zich zorgen te maken. Is er iets gebeurd? Ondertussen begint Lucy te slaapwandelen en heeft dr. Seward zijn handen vol aan een patiënt die vliegen aan spinnen voert, spinnen aan mussen en ten slotte een kat eist, die hij natuurlijk niet krijgt. De volgende dag zijn de vogels verdwenen en braakt de patiënt veren uit: “… Ik zal voor deze waanzinnige een nieuwe classificatie moeten maken en hem een ‘zoöfaag (leven-etende) maniak’ moeten noemen …”. Wanneer de patiënt weer wat tot rust is gekomen, begint hij ineens over de ‘meester’, die ‘nabij’ zou zijn.

 

Spookschip

In de krant verschijnt een bericht dat na een hevige zomerstorm een Russische schoener de haven van Whitby is binnengezeild, met een aan het stuurrad vastgebonden dode zeeman. De enige overlevende lijkt een reusachtige hond te zijn, die van het dek springt en in de duisternis verdwijnt. De lading bestaat uitsluitend uit een groot aantal met aarde gevulde kisten (daar heb je ze weer). In een met een kurk afgesloten fles wordt een rolletje papier gevonden, waarop de kapitein beschrijft hoe zijn bemanning gek is geworden door een griezel die op het schip rondspookte…

 

Zenuwen

Wanneer Mina op een nacht wakker wordt, is Lucy verdwenen. Ze zit in haar nachtpon op een bankje bij de ruïne van de abdij. Mina krijgt het gevoel dat er ‘iets’ over haar slaapwandelende vriendin heen gebogen staat. Twee rode ogen kijken haar aan. Ze slaat een warme das om Lucy heen, die ze vastmaakt met een stevige veiligheidsspeld, en neemt haar mee naar huis. De volgende ochtend heeft Lucy twee gaatjes in haar hals en een bloedvlek op haar pon. Mina wijt dit aan haar eigen onhandige gepruts met de speld. Ze merkt dat Lucy vermoeid en bleek is, alsof ze iets onder de leden heeft. Iedere avond sluit Mina de huisdeur af met een sleutel die ze aan haar pols bindt. Echter, nu gaat Lucy in haar slaap vaak uit het open slaapkamerraam hangen, waar een enorme vleermuis rondvliegt. Moet ze dáár weer op letten. Eindelijk krijgt Mina een brief waarin haar wordt meegedeeld dat haar verloofde met hevige zenuwkoorts is opgenomen in een ziekenhuis in Boedapest. Terwijl Arthur de zorg voor Lucy en haar moeder op zich neemt, reist Mina stante pede naar Jonathan, die beweert zich niets meer te herinneren van wat hem is overkomen. Beiden besluiten zijn dagboek voorlopig dicht te laten. Ondertussen weet de patiënt van dr. Seward te ontsnappen. De oppassers treffen hem op een naastgelegen landgoed aan, waar hij met een onzichtbaar figuur staat te praten. Hij verzet zich hevig wanneer hij in een dwangbuis wordt opgesloten in een gecapitonneerde kamer.

 

Bloedtransfusie

Het gaat steeds slechter met Lucy, waardoor Arthur dr. Seward inschakelt. Deze haalt op zijn beurt een bevriende professor uit Amsterdam erbij: Van Helsing. Ook de laatste snapt er niets van. Ze heeft duidelijk veel te weinig bloed en toch geen bloedziekte — integendeel, ze is kerngezond. Als Arthur binnenkomt vallen, wordt hem gesommeerd om via een bloedtransfusie bloed te geven aan zijn geliefde (later geven dr. Seward, professor Van Helsing en Quincy Morris ook nog bloed). Van bloedgroepen heeft de schrijver waarschijnlijk nog nooit gehoord. Wanneer de dokter na afloop het kussen van zijn slapende patiënte een beetje opport, verschuift haar fluwelen halslint met diamant een beetje en ontdekken de beide artsen de kleine prikjes bij haar keelader. Professor Van Helsing vertrekt weer naar Amsterdam om eens goed over de zaak na te denken en zijn boeken te raadplegen. Wanneer de prof terugkomt, smeert hij de deurpost en de raamkozijnen van Lucy’s kamer in met knoflook en bindt hij een knoflookkrans om haar hals als de nacht invalt. Het mag allemaal niet baten. Lucy verandert zélf in een doodziek, vampierachtig wezen en sterft: het vampirisme lijkt besmettelijk.

 

Vampierjacht

Er verschijnt een krantenbericht over vermiste kinderen die zijn aangesproken door een ‘lieve dame’ en met wondjes aan de keel worden teruggevonden in de omgeving van Hampstead. Als Jonathan tijdens een wandeling in Hyde Park bijna flauwvalt omdat hij graaf Dracula meent te zien, besluit Mina toch maar eens zijn dagboek te lezen. Ze weet niet zo goed wat ze ervan moet denken. Tot professor Van Helsing contact met haar opneemt, omdat hij de zaak verder wil onderzoeken. Hij blijkt een ware Sherlock Holmes. Hij bezweert haar dat het Jonathan niet in zijn bol is geslagen: alles wat hij schrijft, is wáár. Hij wendt zich tot de drie aanbidders van Lucy en houdt hun voor dat ze moeten ‘geloven in dingen die ze niet geloven kunnen’: “… We zijn zo gewend ons aan het kleine bekende strookje waarheid te houden en dat is goed, in zoverre we niet menen dat dit kleine eindje de volledige waarheid van het heelal is…”. Hij neemt de heren midden in de nacht mee naar de familietombe waar Lucy is bijgezet: haar kist blijkt leeg. Overdag neemt hij de mannen opnieuw mee: ze ligt (mooier dan ooit) in de kist. Hij barricadeert het graf met ouwels en een crucifix. Het heeft even tijd nodig voordat het tot Lucy’s geschokte vrienden doordringt dat ze een vampier is geworden die klaarblijkelijk in de weer is met onschuldige kindertjes. Om haar ziel van de helse vlammen te redden, zullen ze het onzalige wezen waarin ze is veranderd moeten vernietigen, want ‘alleen zo zal zij haar plaats kunnen innemen bij de andere engelen’. Arthur, haar lief, krijgt de eer om met een hamer een staak door haar hart te slaan: “… En zal het later voor hem, in slapeloze nachten, geen heerlijk denkbeeld zijn te kunnen zeggen: ‘Het was míjn hand die haar deed stijgen tot de sterren?’…”. Terwijl professor Van Helsing voorleest uit zijn gebedenboek en Quincy en Seward eerbiedig toekijken, wordt de klus geklaard. Na afloop snijden de artsen voor de zekerheid ook nog met chirurgische precisie haar hoofd af en vullen ze haar mond met knoflook. Ziezo. Hun taak zit er echter nog niet op: het écht grote werk begint pas.

 

Vijftig kisten gevuld met aarde

Het hele gezelschap, inclusief Mina en Jonathan, steekt de koppen bij elkaar en opent als een groep moderne kruisridders de jacht op graaf Dracula. Avonturen die je de haren te berge doen rijzen, zijn hun deel. Harry Potter is er niets bij. Ze beginnen met het opsporen van de vijftig kisten gevuld met aarde uit Transsylvanië, die in Londen zijn verdwenen. Eerst snapte ik niet zo goed wat die kisten in het verhaal deden, maar langzamerhand kwam ik erachter dat ze overdag dienden als rustplaats voor Dracula, die zijn dunbevolkte thuisland verliet om in het drukke Londen nieuwe slachtoffers te vinden. Hij verdeelde de kisten over verschillende aangekochte panden. In de vampierfolklore waarop Stoker zich baseerde, bestond het idee dat vampiers verbonden waren met hun geboortestreek en hun grafgrond. Jonathan en zijn kornuiten sporen de kisten op en schuiven er een hostie in, zodat ze ‘onbewoonbaar’ worden voor de vampier. Echter, één kist ontbreekt. Die sleept Dracula na zijn mislukte avontuur mee op zijn terugreis…

 

Koning Lach

Hoewel Dracula ruim een eeuw geleden is geschreven, kluistert het boek je nog steeds aan je stoel. Bovendien is het een door en door Victoriaans verhaal, waarin de manier waarop mannen en vrouwen met elkaar omgaan ‘wokies’ bijna blasfemisch in de oren moet klinken, denk ik, maar waar ik me best wel om heb verkneukeld. Een gentleman die een en al verbazing veinst over een toch best schrander ‘mevrouwtje’: “… Zij is een van Gods begenadigde schepselen, door Zijn hand gewrocht, om ons, de stervelingen, te tonen dat er een hemel is, waar we nu al binnen kunnen treden, en welks licht op aarde schijnt. Zo trouw, zo edel, zo lief, zo weinig egoīst, dat is iets zeldzaams in deze sceptische, zelfzuchtige wereld…”. Toe maar! Even verder een lady: “… O, wat deed het me goed om te zien, hoe deze dappere mannen werkten. Is het een wonder, dat wij vrouwen hen zo moeten liefhebben, als zij zo ernstig, zo dapper en zo trouw zijn!...”. Hear, hear! De conclusie uit dit alles: “… Het is een vreemde wereld hier, een treurige wereld, een wereld vol ellende, verdriet en zorg, en toch, als Koning Lach binnenkomt laat hij iedereen dansen op de wijs, die hij speelt. En, geloof mij, vriend John, dat het goed en vriendelijk van hem is om te komen. Wij, mannen en vrouwen, zijn gelijk aan strakgespannen lijnen, en we worden verschillende kanten uitgetrokken. Dan komen de tranen, als regen op de lijnen, om ons te verfrissen. Soms echter is de spanning te groot, dan breken we. Maar Koning Lach komt als de zonneschijn en vrolijkt ons op, maakt de spanning lichter, en we dragen onze last verder en gaan aan het werk…”. Chapeau!

 

Uitgave: Rainbow (1642) – 2025, 320 blz., ISBN 978 904 171 672 9, € 17, 50

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier

Murakami en het gespleten leven – Ype de Boer

 

De boeken van Murakami die ik heb besproken – “Norwegian Wood”, “Kafka op het strand”, “De moord op Commendatore” (deel 2) en “De stad en zijn onvaste muren” – zijn niet alleen fascinerende verhalen over alledaagse helden, magische figuren en droomachtige sferen, maar bevatten ook een diepgaande visie op de fundamentele gespletenheid van ons moderne leven. Murakami’s fantastische oeuvre verbeeldt het existentiële conflict tussen autonomie en verbondenheid. Onze loyaliteiten liggen maar al te vaak met elkaar overhoop. Filosoof Ype de Boer (1989) laat aan de hand van Murakami’s werk zien hoe onze innerlijke verdeeldheid een opmaat kan vormen tot geestelijke groei en verandering. We hoeven niet te blijven hangen in wie en wat we zijn.

 

Burgers van twee werelden

De Boer begint zijn studie met twee veelzeggende citaten: “… De meesten van ons bewonen twee werelden, met één been in het ene of het andere, en allemaal leven we op de grens. Dat is mijn definitie van het mensenleven…” (uit een interview met Murakami) en “… Op de drempel van niet-bewustzijn moet het Ik zijn eigenschappen afleggen, moet het zich ontroeren. En passie is het gespannen koord tussen ons en Genius, waarop het koorddansende leven wandelt…” (uit "Profanaties" van Giorgio Agamben). Als gelovige leef ik sowieso in een gespleten werkelijkheid: aan de ene kant de zichtbare, materialistische dimensie en aan de andere kant de onzichtbare, spirituele dimensie. Christenen zijn ‘burgers van twee werelden’; daar ben ik mij maar al te zeer van bewust. Misschien houd ik daarom zo van Murakami’s romans. Ze vertellen me iets over mezelf. Volgens Murakami leven wij allemaal tussen twee ‘sferen’ (zie ook “De meester en zijn afgezant” van Iain McGilchrist). Wanneer Agamben ‘passie’ een ‘gespannen koord’ noemt waarop het ‘koorddansende leven wandelt’, zou ik die ‘passie’ heel graag willen verbinden met wat Esther Perel in “Erotische intelligentie” passie noemt, en niet alleen willen koppelen aan seksuele aantrekkingskracht, zoals Murakami mijns inziens wel doet. Ik zou het begrip veel breder willen trekken, omdat van alles een ‘passionele energie’ kan opwekken die je in beweging zet. Voor een gelovige staat Genius misschien wel voor God. Voor een ongelovige kan om het even wat ‘goddelijk’ worden.

 

Verdiepende interpretatie

In vrijwel alle verhalen krijgen Murakami’s personages te maken met ‘gespletenheid’. Denk bijvoorbeeld aan de zestienjarige Kafka, die in “Kafka op het strand” moet dealen met ‘de jongen die Kraai wordt genoemd’. De Boer vindt dat dit gegeven een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan tot uitdrukking brengt en daarom de moeite van een verdiepende interpretatie waard is. Het kan ons iets elementairs over het leven leren. Niet iedereen is het daarmee eens, en zeker het literaire establishment in Japan niet. Murakami’s fictie werd lange tijd afgedaan als oppervlakkig, surrealistisch entertainment. Anderen vinden dat Murakami schrijft over abnormale, want schizofrene, types: “… Zijn personages zouden individuen betreffen die, meestal als gevolg van een psychologisch trauma, meerdere persoonlijkheden ontwikkelen en hun realiteitszin verliezen …”. Murakami’s existentiële en bovendien typisch Japanse problematiek heeft niets te maken met ‘gewone westerse mensen’, aldus deze critici.

 

Onontgonnen gebied

In “De jacht op het verloren schaap” gaat een gescheiden man (Boku) op zoek naar een dame met prachtige oren, waarvan hij op zijn werk close-upfoto’s onder ogen heeft gekregen. Tijdens een etentje vertelt ze hem dat ze haar oren expres onder haar kapsel verborgen houdt, omdat ze ‘haar krachten nog niet goed de baas is’ (in een Bijbelverhaal was er ook iets met het haar van Simson). Boku vertelt haar dat hij een ongelooflijk saai iemand is die een volkomen alledaags leven leidt. Zij zegt dat het leven op zichzelf niet saai is, maar dat hij enkel wíl dat het rimpelloos verloopt. Hij prefereert de sleur. Onomwonden verklaart het meisje dat hij “… maar voor de helft leeft … De andere helft is onontgonnen gebied …”. Haar oren spelen ‘boodschapper voor iets anders’: ze doen het verlangen naar het ‘onontgonnen gebied’ van het leven in hem ontvlammen. “… De toverkracht van de oren van het meisje is het ‘gehoor’ geven aan deze tweede, door Boku zelf niet bewustgemaakte wil …”. ‘Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust’.

 

Zelfbehoud en zelftransformatie

Murakami’s protagonisten zijn bescheiden, onafhankelijke, onverstoorbare individualisten die rustige, stabiele, gewone levens leiden zonder iemand tot last te zijn. Ze bemoeien zich met niemand en willen ook niet dat anderen zich met hen bemoeien. Ze zijn wars van religie, groepsideologie en politiek. Ze mijden emotionele hechting en houden het problematische zoveel mogelijk buiten de deur. Er hangt een romantische sfeer van vrijheid en ongebondenheid in hun eenpersoonskamers, vol boeken, muziekplaten, sigaretten, whisky en pas ontmoete vrouwen. Als ze getrouwd zijn, is dat op een afstandelijke, maar vriendelijke en kalme manier. Niemand slaagt er echter in dat leven vol te houden. ‘Je kunt net zo goed in een schoenendoos gaan wonen’, zegt iemand. Onverstoorbaarheid en sereniteit werken als een magneet op degenen die bescherming en geborgenheid zoeken en schoppen de levens van de protagonisten in de war. “… De harde les die ze in Murakami’s verhalen leren, is dat het leven zich niet zomaar laat rijmen met het zelfbehoud dat ze nastreven. Buiten het domein van het 'normale leven' van de Murakami-personages bevindt zich een rijk dat even intrigerend als gevaarlijk is…”. Pas wanneer ze hun beschermende onverschilligheid opgeven, laat het leven zich opnieuw omarmen. Ze moeten zichzelf opnieuw uitvinden. Het leven is dubbel in Murakami’s boeken. Er heerst altijd een spanning tussen zelfbehoud en zelftransformatie. Deze thematiek wordt in allerlei variaties uitgewerkt.

 

Niet of/of, maar en/en

Murakami’s vrijgezellen hebben vaak relaties met oudere, getrouwde vrouwen die hun geen hoofdbrekens bezorgen. Ze vragen geen zorg. De mannen hoeven zich niet verantwoordelijk voor hun minnaressen te voelen. De heren zijn anonieme ‘elckerlijcs’, zonder naam. De ik-persoon wordt aangeduid met het informele woord ‘boku’ of het formelere ‘watashi’, die in het Japans beiden ‘ik’ betekenen. “… Het niet gebruiken van namen past precies in het ideaal dat Murakami’s hoofdpersonen nastreven…”. Echter: “… tegelijkertijd drukt de naamloosheid in Murakami’s fictie het ‘gevaar’ uit dat degenen lopen die zo leven: verstarring, isolatie, onvrijheid en vervangbaarheid…” Alsof ze bevroren zijn in de tijd of slapen als Doornroosje. In één van de verhalen komt het ‘wilde deel’, het ‘vreemde’ in jezelf, aan bod in de vorm van een ‘groen monster’. In een ander verhaal haalt slapeloosheid iemand uit zijn ritme. Murakami wijst eenzijdigheid af: “… Net zoals het leven onhoudbaar is wanneer het zich beperkt tot de alledaagsheid en alles wat daaromheen bestaat negeert of verdrukt, is het ook geen reële mogelijkheid om de alledaagsheid in haar geheel af te wijzen en vervolgens het deel in jezelf dat naar orde en overzicht verlangt te onderdrukken. Noch in de alledaagse sleur, noch in de complete overgave aan het onbekende is voor Murakami’s protagonisten het werkelijke leven te vinden, misschien simpelweg omdat het leven zich op de grens en in de dynamiek tussen beide afspeelt…”.

 

Lege huls

Naarmate het verhaal vordert, ervaren Murakami’s protagonisten door een bepaalde gebeurtenis hoe hun ideale leefwijze verandert in een zelfontworpen isoleercel. Hun gekoesterde ‘zelf’ blijkt een ‘lege huls’ te zijn. “… De personages zijn bang dat ze volstrekt apathisch worden, niets kunnen betekenen voor anderen en gedoemd zijn hun verbeeldingskracht, levenslust en individualiteit te verliezen …”. Soms zijn er mensen die niets meer willen voelen, bijvoorbeeld omdat ze een traumatische ervaring hebben gehad waar ze niet overheen kunnen of willen komen. Lichamelijk leven ze door, maar geestelijk zijn ze tot stilstand gekomen. In sommige verhalen wordt de ‘lege huls’ geassocieerd met hersendood en blinde volgzaamheid. Ze zijn ‘holle mensen’ geworden: mensen zonder verbeeldingskracht of fantasie. “… De bewustwording van de angst om in een lege huls te veranderen, vormt vaak het keerpunt voor de protagonisten. Geconfronteerd met ervaringen die hun cocon doen barsten, voelen ze opeens hoezeer ze zich hebben afgesloten voor vitale mogelijkheden. Via deze weg komen de personages voor het eerst in contact met het verlangen meer van zichzelf en het leven te vragen dan hun ‘status quo’ …”.

 

Ervaringsarmoede

Murakami’s hoofdpersonen lijden aan ‘ervaringsarmoede’. De Boer maakt onderscheid tussen ‘ervaring’ en ‘beleving’. Een ervaring verandert ons; een beleving kan ons volledig onaangedaan laten. Volgens de filosoof Giorgio Agamben is ervaringsarmoede een ziekte van de moderniteit. Mensen zijn niet meer in staat om de gebeurtenissen in hun leven om te zetten in ervaringen – laat staan in levenswijsheid. Denk aan de consumptiemedia, de sensatiejournalistiek, de reclame-industrie en Hollywoodfilms, die ons voorschrijven hoe we gecontroleerd en gemanipuleerd gelukkig kunnen worden. Zie ons digitale bestaan. Persoonlijke verwerking van belevenissen heeft plaatsgemaakt voor sociale mechanismen die ons voorschrijven hoe we moeten leven en beleven. Murakami’s hoofdpersonen zeggen nog liever nee tegen ervaring dan dat ze die zich door anderen laten opleggen. Zijn personages leren langzaam maar zeker te ervaren. Een van de pijlers onder deze ontwikkeling is het ‘aanwakkeren van de verbeelding’. Via de verbeelding is werkelijke groei mogelijk. De verbeelding is ons ware strijdperk (daarom is lezen zo belangrijk, denk ik).

 

Hard-boiled Wonderland

Het door mij besproken “De stad met zijn onvaste muren” is een herbewerking van “Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld”, een sciencefictionachtig boek waarin de twee leefwijzen van Murakami (namelijk een geestloze en een geestrijke) volgens De Boer goed kunnen worden verkend. Het leefideaal van de protagonist (Watashi) in de eerste, realistische verhaallijn wordt in een tweede, symbolische verhaallijn weergegeven als het leven van Boku in de ‘Stad’, die wordt beschermd door een hoge, ondoordringbare muur. Alles in de ‘onverdeelde’ Stad staat in het teken van een utopische volmaaktheid. “… De symboliek is duidelijk: Watashi heeft om zijn alledaagse bestaan een muur opgetrokken die dit leventje beschermt tegen alle mogelijke inbreuk van buitenaf …”. Zijn leven begint echter steeds ‘leger’ te voelen. Zijn ‘pantser moet aan gort’. Om de Stad binnen te komen, wordt Boku geacht zijn ‘schaduw’ achter te laten. Daardoor vergeet hij zijn vroegere identiteit. Sinds hun schaduwen zijn gestorven, hebben de Stadsbewoners geen ‘geest’ meer. Geen spontane ‘eigenheid’. Liefde, verdriet, vreugde, angst, geluk, wanhoop, hoop en saamhorigheid verdwijnen wanneer de schaduw sterft. Boku verliest zelfs zijn naam. In de Stad wordt alles statisch. Verlangen, doel, richting, waarom, waartoe, toekomst en verleden zijn geen issues: de Stadsbewoners leven veilig en vredig in een eeuwig nu. Elke dynamiek en iedere onzekerheid zijn uitgebannen. Ziedaar het paradijs: de mens, genoodzaakt tot eeuwige herhaling van hetzelfde. Boku ontsnapt naar het woud buiten de Stad, maar herenigt zich daar niet met zijn schaduw — dat is te simpel voor Murakami — maar met de bibliothecaresse van de Stad, op wie hij verliefd is. Aangestoken door hem krijgt ook zij haar geest terug. Boku beseft dat zijn vroegere identiteit hem in de problemen heeft gebracht. Hij wil daarom niet terugvallen in zijn oude leven, maar veranderen. Hij wil zichzelf overstijgen. Hij moet zich verheffen boven zijn ommuurde leven. Hij “… verkiest de innerlijke verdeeldheid boven de eeuwige gemoedsrust — zijn focus verschuift van zelfbehoud naar zelftransformatie …”.

 

De dood van God

De geest is niet de ‘persoon die je eigenlijk zou moeten zijn’ of je ‘ware stem’, schrijft De Boer, maar een ‘open ruimte’ die je ‘redt van verstarring’. Zie ook McGilchrist, die de wereld van de rechterhersenhelft ‘stil’ dan wel ‘stom’ noemt. “… Innerlijke verdeeldheid, het samenleven met de geest, verschijnt hier als een levensprincipe, als de voorwaarde voor verandering, beweging en groei…”. Je moet je gespletenheid dus juist omarmen. In de Stad bevindt zich een stoffige, bedompte bibliotheek waar geen boeken, maar dierenschedels worden bewaard. In een interessant betoog stelt De Boer dat de Stad onze huidige samenleving voorstelt. De schedels symboliseren het feit dat wij onze oude historische en religieuze geschriften niet meer begrijpen. Ze zijn onleesbaar geworden. De geschiedenis als zingevende, levende en bezielende traditie is onherkenbaar geworden en levert alleen nog vervreemding op. De situatie in de Stad zou je kunnen interpreteren als de situatie na ‘de dood van God’, à la Nietzsche. De moderne westerling dwaalt rond in een ‘oneindig niets’: “… Hij streeft enkel de instandhouding van de eigen status quo na: oneindige consumptie en spektakel tot het moment van ondergang…”. Murakami wil God niet reanimeren, maar doet een dappere poging om een antwoord te vinden op de spirituele verlangens van de goddeloze moderne mens. Het gaat om een houding die zich voedt met innerlijke verdeeldheid en de mogelijkheid tot een zinvolle zelftransformatie in zich bergt.

 

Beeldendans

In het werk van Murakami kijken zijn personages via spiegels hun gespletenheid vaak recht in de ogen. Veel personages lijken afgespleten persoonlijkheden dan wel zelfbeelden te zijn waarmee de protagonisten in het reine moeten zien te komen. Zie bijvoorbeeld het ideaalbeeld van de Kraai-jongen in “Kafka op het strand”. Hij staat voor ‘de toughste vijftienjarige op de hele wereld’ die Kafka wil worden. Om te zorgen dat je niet vastroest, niet verstart (zie mevrouw Saeki, die in haar tienerversie is blijven steken), moet je dansen met je beelden. Kafka kiest ervoor de dans met zijn lot voort te zetten. In Murakami’s boeken is er geen autonoom ‘Ik’ dat het leven van bovenaf dirigeert en evalueert: “… Murakami’s fictie laat precies zien hoe het leven zelf dit ‘Ik’ beïnvloedt en steeds tot een dynamisch spel uitnodigt…”. Wij kunnen helemaal niet worden wat we maar willen, zoals ons vaak is wijsgemaakt; we zijn afhankelijk van de omstandigheden.

 

Bevrijding

De Boer: “… Murakami’s fictie toont ons zowel de hardnekkigheid waarmee identiteit zich vormt als de noodzaak om zich boven dit identiteitsverhaal te verheffen, het eigen verhaal steeds te herschrijven, te ontmantelen en opnieuw op te bouwen…” Even verder: “… Hiermee wordt uiteraard niet bedoeld dat trauma’s niet reëel zijn, dat er geen gebeurtenissen bestaan die zo verschrikkelijk zijn dat ze nauwelijks te boven kunnen worden gekomen…”. Er zijn redenen te over voor Murakami’s protagonisten om zich in hun cocon op te sluiten. “… Wat hier naar voren wordt gebracht, is echter dat de intensiteit van het trauma niets afdoet aan het feit dat er altijd maar één oplossing bestaat: afstand nemen van de identiteit die dit trauma verleent en de mens bindt aan zijn verleden…”. We moeten af van onze slachtofferrol. Het leven heeft namelijk maling aan de verhalen die we onszelf vertellen om onze huidige toestand te rechtvaardigen. Als we ons in naam van ons trauma verzetten tegen de gebeurtenissen die van ons vragen dit verhaal radicaal te wijzigen, krijgen we alleen maar een verstard, leeg en beperkt leven terug. “… Het doel van deze verwerking is echter niet reconstructie en acceptatie van het verleden, zoals de psychoanalyse wil, maar deconstructie en afscheid. Niet verzoening met de eigen identiteit, maar bevrijding ervan. Daar waar psychoanalytische en neurologische theorieën de oplossing zien in het stabiliseren van de identiteit, veranderen deze oplossingen in Murakami’s fictie in obstakels op de weg naar zelftransformatie. In de verhouding van de personages tot hun zelfbeelden komt een gespletenheid aan het licht, een ruimte tussen de mens en zijn beelden: dat is de ruimte van vrijheid…”. Murakami’s personages verkiezen een open toekomst boven een zogenaamd vastgelegde identiteit. “… Het is in de gespletenheid ten opzichte van hun zelfbeelden dat Murakami’s protagonisten de rijkdom van het leven ontdekken…”. Wel iets om over na te denken in een tijd waarin ‘identiteit’ zo’n belangrijke rol speelt.

 

Liefde: een ‘koppig’ avontuur

De liefdes in Murakami’s boeken floreren niet wanneer ‘veiligheid’ de boventoon voert; wanneer de eigen levensstijl en het eigen zelfbeeld niet op het spel komen te staan. Denk aan de hedendaagse datingapps, waarbij je iemand uitkiest als een meubelstuk dat niet vloekt met de huidige inrichting van je woonkamer: “… Liefde wordt in deze opvatting gepresenteerd als iets wat het individuele leven probleemloos aanvult …”. Zo wordt liefde vanzelf saai, verkleind en ontdaan van intensiteit en betekenis. Naast een 'risicoloze' liefde die in het teken staat van zelfbehoud, komt in Murakami’s verhalen ook bijna altijd een liefde voor die de minnaar vraagt een transformatie te ondergaan. Deze ‘metafysische’ liefde herschikt de structuur van ons bestaan compleet en reorganiseert de wereld volledig. In de liefdesontmoeting wordt een nieuwe wereld zichtbaar, met een nieuwe leefwijze en een nieuwe wereldervaring. Liefde staat niet toe dat de partner ondergeschikt wordt gemaakt aan het eigen levenspad of de eigen wereldbeschouwing, noch dat de ander wordt gereduceerd tot een handige functie in het eigen bestaan: “… De primaire vijand van mijn liefde, degene die ik moet overwinnen, dat ben ikzelf …”. Twee dynamische wezens trekken elkaar naar een hoger plan, tenminste, als er ruimte voor verschil mag zijn. Daarvoor zijn ‘tijd’ en ‘trouw’ nodig (wat iets anders is dan ‘plicht’). Een liefdesrelatie die volledig wordt gestabiliseerd in rust, veiligheid en comfort, is de dood in de pot. Wanneer de dynamiek verdwijnt, is het hart eruit (zie Esther Perel). De liefde is een ‘koppig’ avontuur.

 

Het volgen van een ‘schaapachtig idee’

Hebben de personages in Murakami’s fictie een vrije wil? Gaan zijn verhalen over het ontdekken van de eigen innerlijke kern en het opheffen van gespletenheid, waardoor een autonoom individu ontstaat? In “De jacht op het verloren schaap” is het ‘schaap’ een ideologie die de mens binnendringt, zijn wil overneemt en hem een paradijselijk, maar nooit volledig doorzichtig idee laat nastreven. Uiteindelijk blijven zijn volgelingen leeg, apathisch en richtingloos achter. Zonder het ‘schaap’ zijn zij ‘niets’. De protagonist voelt hoe hij gemanipuleerd en gechanteerd wordt. Dat maakt zijn situatie ingewikkeld. In een koude kamer staat een lekker warm bed voor hem gespreid, waar hij zo in kan kruipen. Wat mij het meest verraste, is dat Murakami, net als Dirk De Wachter in “Wachten. Een levenshouding” en ikzelf ooit, de mens - vanwege het gat in zijn ziel - heeft gesymboliseerd als een ‘donut’. “… Het is net zoals het gat in een donut: of je iets als een leegte beschouwt of als iets dat bestaat, is uiteindelijk een metafysisch probleem dat de smaak van de donut in het geheel niet beïnvloedt…”, aldus de protagonist. Dat is natuurlijk zeer twijfelachtig. Juist door de ervaring van de leegte in zijn bestaan gaat hij op zoek naar ‘het verloren schaap’. Met andere woorden: wij willen die leegte vullen. Murakami beschrijft hoe zijn personages onder de macht komen van een ‘wil’ en een ‘idee’ die hen tot marionetten reduceert en zich boven hun leven plaatst. In eerste instantie gaat het daarbij daadwerkelijk om een zingevende en vitale wending: het biedt hun de mogelijkheid om aan hun lege levens te ontsnappen en geeft hun nieuwe energie. Het schaapachtige idee belooft het ware leven, maar in plaats van verruimend, leidt het in werkelijkheid tot een enorme inperking van het leven: “… volgt men een schaapachtig idee, dan wordt de mens een schaap…”. De personages onderwerpen zich niet, maar gaan op den duur een hevige strijd aan met het schaapachtige idee. Murakami laat echter zien dat er na de bevrijding van een schaapachtig idee altijd weer nieuwe schaapachtige ideeën opduiken die zich van je meester willen maken (zie Lucas 11:24-26). Volgens Murakami is onze vrijheid nooit totaal. We dansen met de omstandigheden. Er is evenzeer sprake van een eigen ‘wil’ als van een bewuste ‘overgave’.

 

De vloek

De oedipale vloek die de vader over Kafka in “Kafka op het strand” heeft uitgesproken, ‘ligt als een mechanisme in hem begraven’. “… Zijn vader heeft het zo vaak herhaald dat hij het gevoel heeft alsof de voorspelling met een beitel in zijn hersenen (staat) gegraveerd’…”. De vloek verheft zich als een ‘idee-fixe’ boven zijn leven. Dit doet denken aan mensen die worstelen met een streng religieuze opvoeding, waarin ze van kleins af aan te horen hebben gekregen dat ze waardeloos en totaal verdorven zouden zijn — ‘onbekwaam tot enig goed, geneigd tot alle kwaad’, aldus de Heidelbergse Catechismus — en bang zijn voor de hel (de poel die brandt van vuur en sulfer). Ook dat is een soort ‘vloek’ (zie "Mantel van angst" van Inge Bosscha). Door op pad te gaan, zoekt Kafka de confrontatie met de vloek. Via zijn verbeelding gaat hij de strijd ermee aan. Het is niet genoeg om weg te lopen van de vloek die zijn leven regeert; het idee-fixe moet worden ‘gedeconstrueerd’. “… Het is enkel in het doorleven van de vloek dat hij zich ervan verlost: hij laat zijn vaders vloek in zijn verbeelding van binnenuit exploderen. En in deze strijd met zijn vaders vloek ontwikkelt hij een ander zelfbeeld: de jongen die Kraai wordt genoemd…”. Wat hierbij van belang is, is dat de vloek niet langer ‘boven’ zijn leven staat, maar slechts een van de beelden in zijn leven is geworden, waartoe hij een gezonde afstand heeft ontwikkeld.

 

Op weg

Veel van Murakami’s hoofdpersonen lijken op zoek naar hun ‘echte zelf’, naar de ‘kiem’ van hun identiteit. Ondanks alle verwijzingen naar een waar zelf is er echter nooit een punt waarop de hoofdpersonen dit zelf bereiken. Zolang je bestaat ben je 'on tour'. Een gefixeerde identiteit staat je leven namelijk in de weg. Een autonome individualiteit legt je leven aan banden: je kunt geen kant meer op als je zelf voor altijd en eeuwig vastligt. De protagonisten geven zich aan het einde van het verhaal altijd ‘over aan de stroom’, zonder te weten waar die toe leidt. Alleen ‘de weg’ blijft over. Leven is een oneindige activiteit. Leven is een kunst. Het leven moet geleefd worden in termen van ‘mogelijkheden’ en ‘potentialiteit’. De ‘gespletenheid’ van Murakami’s personages zou je kunnen herleiden tot ‘these + antithese = synthese’. Die synthese ontwikkelt zich echter onherroepelijk tot een nieuwe these, die weer een nieuwe antithese oproept, en zo gaat dat door tot in de oneindigheid. Op die manier gaan wij 'van kracht tot kracht steeds voort', zoals de Bijbel het uitdrukt (zie De Psalmen 84:8). Murakami’s ‘ware kern’ doet mij heel erg denken aan Eric-Emmanuel Schmitt die in “Het evangelie volgens Pilatus” een kind laat zeggen: “… Mama, diep in mezelf vind ik NIET mezelf …”. Dát is de essentie van de christelijke mystiek. De geestelijke kern die Murakami ‘leeg’ wil houden, kan voor een gelovige gevuld zijn met ‘het licht van God’, maar God zelf ‘zien’ wij niet (zie Exodus 33:20). Een gelovige is ook ‘op weg’ en ‘in ontwikkeling’. Zolang hij leeft, weet een gelovige evenmin ‘wat hij ooit zijn zal’ (zie 1 Johannes 3:2). Ook wij kijken in ‘spiegels’, als in raadselen (1 Korintiërs 13:12). De gelovige verlangt eveneens naar ‘transformatie’ en verkiest een ‘geestrijk’ boven een ‘geesteloos’ bestaan. Je kunt de Bijbel bijna naast Murakami’s verhalen leggen.

 

Uitgave: Amsterdam University Press – 2017, 203 blz., ISBN 978 946 298 172 0, € 26,99

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier

Ik die nooit een man heb gekend – Jacqueline Harpman

 

Mijn dochter tipte mij over het beklemmende, vervreemdende en juist daardoor ook weer fascinerende “Ik die nooit een man heb gekend” (1995), een dystopische ideeënroman van de Belgische schrijfster Jacqueline Harpman (1929–2012). Na dertig jaar ondergaat het boek een tweede leven als monsterhit op TikTok. Voelde de moeder van Erwtje zich in “Moedermelk” onder de Russische laars als ‘opgesloten in een kooi’ (zie mijn vorige blog), de eveneens naamloze vertelster in Harpmans verhaal zit daadwerkelijk gevangen in een ondergrondse, getraliede ruimte, samen met negenendertig andere vrouwen. Het deed me denken aan de verborgen tunnels in Gaza, waarin Israëlische gijzelaars werden vastgehouden (vandaag is het 7 oktober). En aan Elon Musk, met zijn mislukte experimenten, die ervan droomt de Maan te koloniseren. Harpmans Joodse vader vluchtte tijdens de Tweede Wereldoorlog met zijn gezin naar Casablanca – misschien klinkt er daarom een echo van concentratiekampen in het verhaal door. Harpman was psychoanalyticus en nam in bijna dertig romans de ‘condition humaine’ onder de loep. De grote vraag is: wat maakt een mens nog tot mens als je alles wegstript wat iemands identiteit bepaalt en het leven zin geeft? Waarom slaat dit boek zo aan bij Gen Z? Is het misschien omdat de toekomst alleen nog maar uit een opeenstapeling van apocalyptische crises lijkt te bestaan? Harpman heeft de eenzijdige ‘linkerhersenhelftwereld’ beschreven waarvoor McGilchrist in “De meester en zijn afgezant” waarschuwt, omdat dit leefklimaat in het Westen de overhand dreigt te krijgen. Een onbezielde wereld, zonder verbinding, verleden, spiritualiteit, kunst, verwondering, vreugde, warmte of liefde doemt op. Je kunt zo individualistisch en authentiek zijn als je wilt, wanneer niemand op jouw verhaal zit te wachten, zul je stranden in eenzaamheid. Lucht en leegte; alles is leegte.

 

Bewijzen dat je een mens bent

Het verhaal is geschreven door een vrouw die zich, krom van de pijn, afvraagt of ze wel een mens is. Om dat te bewijzen, begon ze haar verhaal aan het papier toe te vertrouwen. Ze heeft er een maand over gedaan en is nog nooit zo gelukkig geweest. Ze heeft kanker. Ze zal niet lang meer leven. Ze woont moederziel alleen in een welvoorzien onderkomen. Hoe is het zover gekomen?

 

Dieren geregeerd door menselijke robots

Ze beschrijft hoe ze opgroeit in een ‘kelder’: een kooi met veertig andere vrouwen die haar ‘de kleine’ noemen, omdat ze de jongste is. De kooi wordt bewaakt door drie mannen die in alle talen zwijgen en constant om de kooi heen marcheren. Doen de vrouwen iets wat hun niet aanstaat, dan knallen ze met hun zweep op de grond. Gelukkig nooit op hun lijf. De vrouwen krijgen genoeg te eten om in leven te blijven en doen hun behoefte in twee toiletpotten die midden in de kooi staan. Ze mogen elkaar niet aanraken. Kleine heeft nooit iets anders gekend. Ze lijken nog het meest op dieren die geregeerd worden door menselijke robots. Iets waarvoor sommige criticasters van de huidige AI-race intussen waarschuwen. Wanneer wij onze techniek niet in de hand houden, zouden we zomaar gereduceerd kunnen worden tot de geslachtsdelen van een machinewereld. Harpmans profetische stem zet je aan het denken over een uit de klauwen gelopen wereld.

 

Dwarse puber

Kleine groeit op tot een dwarse puber die zich (in gedachten) afzet tegen haar omgeving. Ze merkt dat ze in haar verbeelding een geheel eigen, geheime wereld bij elkaar kan dromen, waar de rest van de vrouwen niets mee te maken heeft. Ze manipuleert hen daar een beetje mee. Zij hebben net zo goed hun (liefdes)geheimen waarover ze haar niets willen vertellen. Kleine maakt er een gewoonte van zich op de jongste en mooiste bewaker te fixeren, maar hij vertrekt geen spier. Geen van de vrouwen weet hoe ze in de kooi terecht zijn gekomen. Iedereen tast in het duister over wat er precies is gebeurd, omdat ze gedrogeerd zijn. De vrouwen leren Kleine tellen, waardoor ze op het sublieme idee komt om via het ritme van haar hartslag als een soort ‘klok’ te gaan functioneren binnen de groep. Een taak waardoor ze zich belangrijk voelt. Na jaren gebeurt er eindelijk iets. Er begint een schrille sirene te loeien, waar de bewakers zich kapot van schrikken en er als hazen vandoor gaan. Een van hen was net bezig het hek van de kooi te openen om eten naar binnen te schuiven en laat de sleutel in het slot zitten. Kleine hoeft haar hand maar door de tralies te steken om de sleutelbos te grijpen, en ze is buiten de kooi. De kelderdeur staat ook nog open.

 

Buiten

Kleine loopt door ruimtes waar ze ineens een trap naar boven ziet, die ze als in een roes op rent. Voor ze het weet, staat ze voor het eerst ‘buiten’, bij een soort ‘wachthuisje’, in de wind en de motregen, op een enorme, kale, lege vlakte. Van de bewakers is geen spoor te bekennen. Alsof ze ‘opgenomen’ zijn (zie 1 Thess. 4:16-17, waar trouwens ook sprake is van het ‘geluid van een bazuin’). Eerst klitten de vrouwen angstig bij elkaar, maar dan vatten ze moed. Ze zijn het erover eens dat ze nog liever doodgaan dan zich ooit weer naar de kooi terug te laten sturen. Hier zie ik de concentratiekampervaring duidelijk naar boven komen: “… Ze werden opstandig, je kon merken dat ze zich niet opnieuw wilden laten pakken, zoals waarschijnlijk vroeger het geval was geweest. Ze wilden niet weer alles over zich heen laten komen, als bange schepsels die je maar naar welk abattoir dan ook kunt sturen, omdat ze domweg geen idee hebben wat een abattoir is. Ze rechtten hun rug, namen het onbekende gebied dat voor ons lag in ogenschouw en plantten hun voeten stevig op de grond…”.

 

Het absurde

Wanneer de vrouwen honger krijgen, wordt Kleine, die nergens bang voor is, naar beneden gestuurd om te kijken of er iets te eten is. Ze vindt koelcellen vol vlees, aardappelen en allerlei blikken groenten, laden vol bestek en gereedschap en zelfs doosjes lucifers, zodat ze ‘boven’ vuur kunnen maken met bijeengesprokkelde takken. Ze kunnen in feite nog jaren vooruit. Er zijn ook kasten met uniformen en laarzen van de bewakers. Kleine benadrukt steeds dat de omstandigheden haar minder overdonderen dan de rest, omdat zij niets anders dan het ‘absurde’ heeft gekend, terwijl de anderen in een wereld hebben geleefd waarin de dingen altijd verklaarbaar waren. Edoch: zijn ze werkelijk ‘vrij’, of zijn ze alleen maar van gevangenis veranderd?

 

Overleven in een verlaten wereld

De vrouwen slepen zoveel mogelijk voedsel aan om het, ingepakt in dekens, met zich mee te dragen en beginnen aan een tocht die hen in eerste instantie bij een riviertje brengt. Voor Kleine is het daaropvolgende waterbad een enorme sensatie. Het duister van de eerste nacht is een bijzonder eng gebeuren. Vanaf dat moment wordt het boek eigenlijk een soort Robinson Crusoe-verhaal: overleven in een verlaten wereld. De vrouwen trekken verder en blijken te kunnen zingen. “… ’s Avonds begonnen de vragen weer te spoken: waar waren we? Wat gingen we doen? Waren we wel op Aarde? …”. Vragen waarop ook de lezer geen antwoord krijgt.

 

Christelijke gebeden

Na zevenentwintig dagen ontdekken ze in de steenwoestijn een ander wachthuisje met een trap naar beneden. Ook daar een kooi; met dode vrouwen. Hier geen bewaker die zijn sleutelbos in het slot heeft laten zitten. Een van haar medereizigers zakt op haar knieën en begint een gebed te prevelen, dat de andere vrouwen meebidden. Voor het eerst hoort Kleine over grootmoeders die hun kleinkinderen lang geleden christelijke gebeden leerden. Ten overstaan van de verschrikking lijken de rituelen van vroeger hun betekenis terug te krijgen. De vrouwen vinden andere wachthuisjes;  ook gevuld met lijken van mannen. Ze lopen van massagraf naar massagraf om hun voorraden aan te vullen. Op de grond bij elke deur van een wachthuisje tekenen ze met stenen een groot kruis. Als een soort handtekening plaatsen ze er later ook nog een cirkel boven: het vrouwelijke seksesymbool, gebaseerd op de handspiegel van Venus. Ze zetten er een vraagteken achter om het signaal af te geven dat ze geen idee hebben over het hoe en wat van alles. Na twee jaar over de vlakte te hebben gezworven, sterft de oudste vrouw, zacht wiegend op de brancard waarop ze wordt meegevoerd. Ze begraven haar tijdens en waardige ceremonie. Misschien is dat het wel wat ons tot mensen maakt.

 

Uit diepten van ellende

Uiteindelijk settelen ze zich aan een rivier. Ze bouwen een kamp met woonhuizen, van waaruit ze expedities ondernemen naar de kelders waar het licht eeuwig brandt (waar komt de elektriciteit vandaan?) als ze nieuwe proviand nodig hebben. Ze maken stenen van rivierklei en zagen planken uit de schaarse bomen. Er zijn geen dieren, behalve wat insecten. Er zijn ook geen seizoenen. Jaren van eentonigheid gaan voorbij. Kleine houdt niet van aanraking, hoewel ze om zich heen wel enkele lesbische stellen ziet ontstaan (bij gebrek aan mannen). Ze menstrueert niet (past het lichaam zich aan de omstandigheden aan?): “… ik ben de onvruchtbare telg van een mensenras waar ik niets van weet, zelfs niet of het uitgestorven is…”. Ze leert een beetje lezen en schrijven, bouwt graag dingen, maar geeft niets om damspelletjes. De vrouwen worden ouder: hun haar begint uit te vallen, ze krijgen rimpels en worden ziek, vaak met veel pijn en bloedingen. Kanker? Als gevolg van een nucleaire ramp die heeft plaatsgevonden? Ze ontdekken dat overleven niets anders is dan het moment van sterven uitstellen. Kleine leert met een messteek het hart van een zieke stil te leggen wanneer het lijden te erg wordt: een vorm van euthanasie. Lange tijd zitten ze bij de graven, waar “… de vrouwen op gezette tijden de angstaanjagende woorden: ‘Uit de diepten roep ik U, Heer mijn God’ …” uitspreken.

 

Luxe bunker

Als Kleine als enige overblijft, gaat ze weer op pad. Twee jaar lang loopt ze in de richting van de zon, van kelder naar kelder. Uiteindelijk worden de rivieren wat dieper en de bossen wat dichter, met hier en daar lange stroken die wegen moeten zijn. Dan stuit ze op een autobus, gevuld met gemummificeerde lijken in uniform, gewapend en met gasmaskers om hun schedels: “… Ze zaten er heel gewoon bij, alsof de dood in een flits gekomen was en ze, zonder te beseffen dat hun hart voor het laatst sloeg, voorgoed waren versteend, een roerloosheid die jaren achtereen nergens door was gestoord…”. In hun bagage vindt ze, gek genoeg, een boek over tuinieren. Nadat ze de bewakers heeft begraven, trekt ze weer verder. Op een dag komt ze een stapel stenen tegen waarvan ze het gevoel heeft dat ze er niet op natuurlijke wijze terecht zijn gekomen. Ze haalt de stenen weg en stuit op een metalen luik. Als ze het open wrikt, ziet ze een smalle wenteltrap naar beneden. Via een opslagplaats komt ze bij een deur die toegang geeft tot een sjiek kantoor, met verend tapijt en prachtige fauteuils, een groot bed en een keuken. Aan de muur hangen een plank met boeken en er prachtige schilderijen. Het doet een beetje denken aan de luxe ondergrondse bunkers die de ultrarijken en techmiljardairs heden ten dage laten bouwen om zichzelf te beschermen tegen een mogelijke klimaatramp, WO III en de risico’s van AI. Ze vertelt over boeken van astronauten en apparaten waarvan ze de functie niet kent. Het waardevolst zijn voor haar de potloden en het papier die ze vindt. De kelder wordt haar thuishaven. “… Ik heb van de wereld waarin ik leef niets begrepen…”, schrijft ze. “… Ik heb haar in alle richtingen doorkruist, maar haar grenzen nooit gevonden…”. Toch neemt ze het op zich om haar ervaringen op papier te zetten, in de hoop dat ooit iemand ze zal vinden. Het is een verhaal geworden dat nazindert.

 

Uitgave: Orlando – 2024, vertaling Peggy van der Leeuw, 190 blz., ISBN 978 908 337 700 1, € 23,99

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier