Ik volg al een tijdje het videokanaal ‘Nick Reads’, dat gericht is op literatuuranalyses, culturele kritiek en diepgaande besprekingen van boeken. Hij gaat net iets verder dan de meeste anderen. In het rijtje favoriete auteurs van deze Britse YouTuber (onder anderen Haruki Murakami, Ian McEwan, Don DeLillo, Bret Easton Ellis en Thomas Bernhard) komt tot mijn verrassing ook C.S. Lewis (1898 – 1963) voor, de schrijver van "Narnia". “Het lied van Rosa” – zie mijn vorige blog – maakte mij nieuwsgierig naar het boek van Lewis over de Psalmen. Lewis werd pas op latere leeftijd gelovig. Hij sloot zich aan bij de Anglicaanse Kerk en groeide uit tot een van de bekendste christelijke schrijvers en denkers van de twintigste eeuw. Het gaat dan ook niet om een theologisch boek: daar weet hij gewoon niets van. Hij schrijft fris van de lever. Dat is het aantrekkelijke aan Lewis. Eerder besprak ik van hem: “Brieven uit de hel”, “De afschaffing van de mens”, “De vier liefdes”, “Malacandra” en “Verrast door vreugde”.
Parallellisme
Psalmen zijn gedichten, en wel gedichten om te zingen. Zie mijn vorige blog. De Psalmen zijn in de loop der tijd door veel verschillende personen geschreven. Van sommige wordt aangenomen dat ze uit de tijd van David stammen – zie bijvoorbeeld hoe Psalm 18 overeenkomt met 1 Samuel 22 – maar veel andere dateren van na de Babylonische ballingschap. Het meest opvallende patroon en belangrijkste vormkenmerk is volgens Lewis het zogeheten ‘parallellisme’: het herhalen van een gedachte in andere bewoordingen. Zie Psalm 2 vers 4: “… Die in de hemel zetelt, lacht; de Here spot met hen…”. Of Psalm 37 vers 6: “… Hij zal uw gerechtigheid doen opgaan als het licht, en uw recht als de middag…”. ‘Hetzelfde in wat anders’ is iets wat in principe alle kunst behelst. Denk aan de gespiegelde zijvleugels van een gebouw. Of aan het kinderlijke rijmpje uit de Cherry Tree Carol: “… Joseph was an old man and an old man was he…”. Denk ook aan de uitspraak van Jezus: “… Want met het oordeel waarmee gij oordeelt, zult gij geoordeeld worden, en met de maat waarmee gij meet, zal u gemeten worden…” (Matt. 7:2). Of aan het ritmische en bezwerende: “… Bidt en u zal gegeven worden; zoekt en gij zult vinden; klopt en u zal opengedaan worden…” (Matt. 7:7). Je krijgt het bijna niet meer uit je hoofd.
Oordeelspsalmen
Lewis begint met de ‘moeilijke’ poëzie, en wel met de ‘oordeelspsalmen’. Eeuwenlang hebben kunst en literatuur christenen laten sidderen voor de ‘oordeelsdag’, omdat we van onszelf heus wel weten dat we genoeg dingen doen of hebben gedaan die niet oké zijn (zie ook de mooie YouTube-uitzending van De Balie over ‘Carl Jung: het kwaad in onszelf’). Hoe gek is het dan eigenlijk dat “… de natiën zich verheugen en jubelen, omdat Gij de volken in rechtmatigheid richt…” (Psalm 67:5)? Zie ook Psalm 96:12-13: “… Het veld… verblijde zich; dan zullen alle bomen des velds jubelen voor de Here, want Hij komt, want Hij komt om de aarde te richten…”. Het oordeel is hier een reden tot algemene vreugde. De mensen vragen erom: “… Doe mij recht naar uw gerechtigheid, Here, mijn God…” (Psalm 35:24). Het verschil is dat christenen zichzelf als dader zien, terwijl de Jood zichzelf als slachtoffer ziet. Zijn recht is met voeten getreden. Niemand geeft om hem. Hij hoopt eindelijk zijn gelijk te kunnen halen. “… Daarom bidt hij: ‘Waak op en ontwaak voor mijn recht, voor mijn rechtsgeding’ (Ps. 35:23)…”. De goddelijke Rechter is zijn beschermer en redder. Lewis schrijft dat de voortdurende aanklachten in de Psalmen tegen de verdrukkers van ‘de ellendigen’ in zijn tijd – zijn boek kwam uit in 1958 – minder van toepassing zijn. Hoe is dat inmiddels veranderd! Zie de uitzending van jongstleden 12 november met presentator Marlies Dekker en psycholoog Mattias Desmet over ‘Terug naar goed en kwaad’, naar aanleiding van onder andere het onder de tafel vegen van het duizelingwekkende aantal slachtoffers van grooming gangs in Groot-Brittannië. De Epstein-files hebben ook voor niemand consequenties gehad. Hoeveel slachtoffers van ongewenst gedrag krijgen niet van de politie te horen dat ze beter geen aangifte kunnen doen? Wat te denken van de rechten van ongeboren baby's? “… In Psalm 9 horen we dat God ‘richt in rechtmatigheid’ (vs. 9), en wel omdat Hij ‘het geroep der ellendigen niet vergeet’ (vs. 13). Hij is ‘de rechter der weduwen’ (68:5). De goede koning in Psalm 72:2 zal het volk ‘richten met gerechtigheid’, dat wil zeggen: ‘de armen redden’. Wanneer God ‘opstaat ten gericht’, zal Hij ‘al de ootmoedigen op aarde verlossen’ (76:9): alle verlegen, hulpeloze mensen, slachtoffers van onrecht dat nog altijd niet is weggenomen. Wanneer God de aardse rechters beschuldigt van ‘onrechtvaardig richten’, draagt Hij hun vervolgens op de behoeftige ‘recht te doen’ (82:2-3)…”. Even verder: “… In Psalm 50 (een van de mooiste) is God de aanklager (vs. 6-21), en in 143:2 staan de woorden die de meeste christenen vaak nazeggen: ‘Ga niet in het gericht met uw knecht, want niemand die leeft is voor U rechtvaardig’. Maar dit is uitzonderlijk. De psalmdichter is bijna altijd de verbolgen aanklager…”.
Wraakpsalmen
Nog moeilijker zijn de zogeheten ‘wraakpsalmen’, waaruit de haat je in het gezicht slaat. Zie Psalm 109, Psalm 139:9 en Psalm 69:23. “… Psalm 143 slaat eerst elf verzen lang een toon aan die je tot tranen toe roert, om er dan in vers 12 op de valreep aan toe te voegen: ‘verdelg mijn vijanden naar uw goedertierenheid’. Nog naïever, bijna kinderachtig, is de manier waarop de dichter in het loflied van Psalm 139 het er zomaar uitgooit: ‘O God, dat Gij toch de goddelozen ombracht (vs. 19) …”. In ieder geval hoefde je in de antieke, oosterse culturen je gloeiende, zwelgende, ongetemde haatgevoelens niet te verhullen. Daarbij moet wel bedacht worden dat deze dichters leefden in een wereld van ongekend wrede straffen, massamoord en geweld. Bloedoffers kwamen overal voor en mensenoffers in heel veel landen. Misschien kunnen we in ieder geval van dit soort teksten leren wat het natuurlijke gevolg is wanneer wij mensen kwetsen. De dichters zijn inderdaad ‘des duivels’. “… Maar we moeten ook bedenken door wie ze zo geworden zijn. Hun haatgevoelens zijn een reactie op iets. Deze gevoelens zijn iets wat bijna wetmatig voortkomt uit wreedheid en onrecht…”. Even verder: “… Er schijnt in de wereld van de moraal een algemene regel te gelden die je zou kunnen formuleren als ‘hoe hoger, des te meer gevaar’…”. Het type mens wiens ziel vervuld is van een groot doel, waaraan hij zijn eigen neigingen, zijn vermogen en zelfs zijn veiligheid ondergeschikt maakt, kan ook iets duivels voortbrengen. Denk aan een inquisiteur of een lid van het Comité van Openbare Veiligheid. “… Het zijn de grote mannen, de potentiële heiligen en niet de kleintjes uit wie zich meedogenloze fanatici ontwikkelen. Wie het meest bereid is om voor een zaak te sterven, die gaat ook het makkelijkst over lijken…”. Lewis: “… Worden we van de goddelijke roepstem niet beter, dan worden we er heel veel slechter van. Godsdienstige slechteriken zijn het slechtst van allemaal. Het meest verdorven van alle geschapen wezens is het schepsel dat oorspronkelijk in de directe nabijheid van God verkeerde …” (zie "Lucifer" van Joost van den Vondel). Verontwaardiging kan ook goed zijn: “… Als de Joden hartgrondiger vervloekingen uitspraken dan de heidenen, dan kwam dat, denk ik, ten minste voor een deel doordat ze goed en kwaad serieuzer namen…”.
De dood
Volgens Lewis lezen christenen te veel ‘hemel en hel’ in de Psalmen. Het Oude Testament laat weinig tot geen geloof in een toekomstig leven zien. ‘Sjeool’, ‘hell’ of ‘het dodenrijk’ is de toestand van álle doden, zowel goeden als slechten. “… Met een ongezonde belangstelling voor Sjeool kon je ook in een van de naburige vormen van heidendom verzeild raken en “dodenoffers eten” (Ps. 106:28)…”. Waarschijnlijk kwam het volksgeloof van de psalmdichters inzake het hiernamaals dicht in de buurt van Homerus' heidense idee over Hades: het niets, waar enkel hersenloze schimmen rondwaren die maar wat brabbelen, totdat een levend mens hun wat offerbloed te drinken geeft. In feite is Sjeool nog vager en waziger dan Hades. Zie Psalm 6:6, Psalm 30:10, Psalm 39:6, Psalm 49:10, Psalm 49:20, Psalm 88:12, Psalm 89:48 en Psalm 146:4. De doden zijn er niet meer, en daarmee uit. In het Nieuwe Testament blijven de Sadduceeën bij deze zienswijze. De Farizeeën geloofden daarentegen wel in een leven na de dood. Het lijkt erop dat God niet wilde dat het uitverkoren volk zich concentreerde op de dood. De Joden hadden immers buurvolken die geobsedeerd waren door het hiernamaals. Denk bijvoorbeeld aan de Egyptenaren, bij wie de cultuur de indruk wekt zo ongeveer volledig om het welzijn van de doden te draaien. Het bezig zijn met geluk en ellende na de dood maakt een mens dan ook zeer egocentrisch. Het gaat om jou en jouw heil, en niet om God. Ons individualisme was de oudheid trouwens sowieso vreemd. Later, na eeuwenlange geestelijke training, wanneer mensen hebben geleerd naar God te verlangen en Hem te aanbidden, ligt dat anders. Dan staat de ‘hemel’ voor vereniging met God en betekent de ‘hel’ dat je zonder Hem bent.
Fun
Vervolgens legt Lewis de nadruk op de ‘fun’ van de Joodse religie. David danste voor de ark: hij ging door het dak van vreugde. Het kon hem niets schelen dat een van zijn vrouwen hem uitlachte. Het Jodendom was een antieke religie. Het leek veel meer op het heidendom dan op het hedendaagse christendom, aldus Lewis. Er ligt een diepe kloof tussen ons en hen. “… Wij zouden geen plezier hebben gehad in de oude rituelen. Iedere tempel in de wereld, zowel het smaakvolle Parthenon in Athene als de Tempel in Jeruzalem, was een gewijd slachthuis. (Zelfs de Joden schijnen niet naar die toestand terug te willen. Zij hebben de Tempel niet herbouwd en laten ook de offers achterwege.) …”. De dichters verwoorden het plezier in God en de tempelfeesten. Als de psalmdichters het hebben over het ‘zien’ van God, bedoelen ze meestal iets wat zij in de Tempel beleefden: ze maakten een feest mee. Zie Psalm 68:25-26. De Joden waren niet analytisch ingesteld, zoals de Grieken. Ze kenden geen dualisme. Het leven was één. In hun gedachten was er geen sprake van een afgesplitst, exclusief godsdienstig element. “… Wanneer het vermogen tot abstract en analytisch denken groeit, valt de vroegere eenheid uit elkaar …” (zie "De meester en zijn afgezant" van Iain McGilchrist). Dan ontstaat het gevaar dat de rite als vervanging van en rivaal voor God gaat dienen (Psalm 50). Denk bijvoorbeeld aan het fenomeen van de atheïstische dominees. De psalmdichters hebben ‘zin in God’. Zie Psalm 27:4, Psalm 42, Psalm50:2, Psalm 63:2, Psalm 65:5 en Psalm 84:3. “… Ze verheugen zich en juichen (Ps. 9:2). Hun vingers jeuken om de citer te spelen (43:4), citer en harp – waak op, harp en citer! – (57:9). Wie heeft er een lied? Haal een tamboerijn, haal de liefelijke citer met de harp. We zingen erop los en maken een vrolijk kabaal (81:1-2) …”. Muziek alleen is niet genoeg: “… Laat iedereen, zelfs de onverlichte heidenen, in de handen klappen (47:1). Laat de cimbalen knallen, niet slechts welluidend, maar ook hárd, en laten we ook dansen (150:5). Laat zelfs de verre eilanden (alle eilanden waren ver; de Joden waren geen zeevarend volk) deelhebben aan de uitgelatenheid (97:1) …”. De psalmdichters kennen nog niet de tragiek van de kruisiging, die eigen is aan het veel ernstiger christendom.
Zoeter dan honing
Voor de dichter zijn Gods wet, zijn verordeningen en inzettingen ‘zoeter dan honing’ en een ‘stralend licht’. Zie Psalm 19:11, Psalm 1:2 en natuurlijk Psalm 119. Tegen de heidense achtergrond van gruwelijke riten, zoals tempelprostitutie, tempelsodomie en het in het vuur werpen van kleine kinderen ter ere van Moloch, wordt deze ‘schoonheid’ of ‘zoetheid’ beter zichtbaar. In Psalm 36 verheugt de dichter zich over de Wet als over het vinden van vaste grond: “… als een wandelaar die blij is weer een stevig pad onder de voeten te voelen, nadat een mislukte poging tot afsnijden heeft geleid tot langdurig ploeteren door een blubberig weiland…”.
Wacht je voor de grootbekken
De psalmdichters waarschuwen voor het omgaan met ‘slechte’ mensen. Verbazend vaak gaat het dan om de ‘zonden van de tong’: “… ‘Hun keel is een open graf, zij maken hun tong glad’ (Ps. 5:10); ‘onder zijn tong zijn ongerechtigheid en onheil’, of ‘meineed’ in de vertaling van Moffatt (10:7); ‘gladde lippen’ (12:3); het ‘fluisteren’ van slechte lieden (41:8); boze leugens ‘als een scherpgeslepen scheermes’ (52:4); gladde taal, ‘gladder dan boter’, maar stekend als een getrokken zwaard (55:22); meedogenloze spot (102:9). Overal in het Boek der Psalmen kom je dit tegen. Het aanhoudende fluisteren, roddelen, kijven, liegen, vleien en verspreiden van geruchten wordt er bijna hoorbaar van…”. Voortdurend worden we opgeroepen om verkeerd gezelschap te vermijden. Niet omdat we er ‘te goed’ voor zijn. “… In zeker opzicht zijn we juist niet goed genoeg. We zijn niet goed genoeg voor de verleiding en niet slim genoeg voor alle problemen die opduiken wanneer je een avond in zulk gezelschap doorbrengt…”. Zie hoe uitgekookt Epstein zijn slachtoffers verzamelde, zou ik zeggen. Of hoe geraffineerd tieners via Snapchat worden geronseld voor aanslagen.
De natuur
De Joden waren een volk van boeren. En boeren hebben het over het weer: “… Gij bezoekt het land… Gij drenkt zijn voren… door regenstormen maakt Gij het week… de heuvelen omgorden zich met gejuich… de dalen tooien zich met koren: zij jubelen elkander toe, ook zingen zij…” (Ps. 65:9-14). Zij geloofden in één God, de Schepper van hemel en aarde. Een ondubbelzinnige scheppingsleer is in de meeste religies verrassend zeldzaam. De meeste scheppingsverhalen zijn randverschijnselen uit het gebied waar religie overgaat in iets wat misschien ook destijds al meer als sprookjes werd beschouwd. Zie “Verhalen over het begin” van Ellen van Wolde. De dingen komen ergens uit ‘opzetten’ of worden uit iets ‘gevormd’. Als het doek opgaat, staan er al rekwisieten op het toneel. Zelden wordt de vraag gesteld hoe het toneelstuk is ontstaan. Of het zichzelf schrijft. Of de acteurs het al spelende verzinnen. Of er een onzichtbaar iemand is die het heeft bedacht en laat gebeuren. De uitzondering is Plato. Als je zegt dat God de natuur heeft geschapen, breng je een scheiding aan tussen de makende en de gemaakte. Ze zijn niet één. In zekere zin betekent dat een ‘ontgoddelijking’ van de natuur. Tegelijkertijd maakt ze van de natuur een aanwijzing, een symbool, een uiting van het Goddelijke. De natuur blijft vol manifestaties van Gods aanwezigheid en geschapen krachten. “… Het licht is zijn mantel, het is datgene waardoor wij Hem gedeeltelijk kunnen zien (Ps.104:2), de donder kan zijn stem zijn (29:3-5). Hij verblijft in de duistere donderwolk (18:11), een vulkaanuitbarsting komt als antwoord op zijn aanraking (104:32). De wereld is vol van zijn uitvoerders en afgezanten. “Hij maakt de winden tot zijn boden, laaiend vuur tot zijn dienaren” (104:4), rijdt op cherubs (18:10), voert het engelenleger aan…”. Dat komt dicht in de buurt van het heidendom: “… Thor en Zeus spraken ook in de donder; Hermes of Iris was boodschapper van de goden…”. Zij zijn echter, net als wij, acteurs in het kosmische drama en niet de auteurs. De goden zijn engelen of dienaren van de Andere. Door de natuur te ontdoen van goddelijkheid kun je haar met Godheid vullen, want nu is zij draagster van boodschappen. De psalmdichters hebben diep ontzag voor de enorme wijsheid en overweldigende schoonheid waarmee God de natuur heeft gemaakt. Zie Psalm 104. Het enige heidense gedicht dat daarbij in de buurt komt, is het Egyptische “Loflied aan de Zon” van farao Achnaton, een geestelijke revolutionair die brak met het polytheïsme en Egypte bijna aan flarden scheurde in zijn poging om met geweld de cultus van één enkele God in te voeren. “… Hij vereenzelvigde God niet eens met de zon, wat je van iemand uit die tijd wel zou verwachten. De zichtbare schijf was slechts een verschijning van Hem…”. Het is volgens Lewis denkbaar dat ideeën uit het stelsel van Achnaton deel uitmaakten van de Egyptische ‘wijsheid’ waarin Mozes werd opgevoed.
Lewis beschrijft hoeveel moeite hij heeft gehad met het idee dat God ‘lofprijzing’ nodig had of zelfs eiste. Alsof het om een soort ‘koehandel’ ging. Totdat hij begon te begrijpen dat God in de lofprijzing naar de mens toekomt, in plaats van andersom. “… Bij het nakomen van ‘godsdienstige verplichtingen’ zijn wij als mensen die kanalen graven in een land zonder water, zodat het water daar terecht kan wanneer het komt…”. Er ontstaat ruimte waarin het goddelijke kan landen. Bovendien gonst en galmt het sowieso van de lofprijzing in de wereld. “… Minnaars bezingen hun geliefden, lezers hun lievelingsdichters, wandelaars het landschap, spelers hun favoriete sport. Loftrompetten klinken over het mooie weer, over wijnen, gerechten, acteurs, motorfietsen, paarden, instituten, landen, historische figuren, kinderen, bloemen, bergen, zeldzame postzegels, zeldzame kevers, af en toe zelfs over geleerden of politici…”. Alleen chagerijnen vinden alles waardeloos: “… Onoverkomelijke hindernissen daargelaten, zijn loftuitingen bijna zoiets als hoorbaar geworden geestelijke gezondheid…”.
De waarheid waar alles om draait
Lewis schrijft over de heidense dichter Vergilius, die niet lang vóór de geboorte van Christus een gedicht schreef dat als volgt begint: “… Opnieuw begint de grote optocht der eeuwen. Nu keert de Maagd terug, het rijk van Saturnus (het Romeinse equivalent van de ‘Hof van Eden’) keert terug, en het nieuwe kind wordt uit de hoge hemel gezonden…”. Lewis schrijft hierover: “… Gedurende de gehele middeleeuwen heeft natuurlijk de opvatting geheerst dat Vergilius, wellicht via de Sibyllijnse boeken, een vage profetische boodschap over de geboorte van Christus had opgevangen…”. Zie ook Plato, die ons in zijn Politeia vraagt ons een volmaakt rechtvaardig mens voor te stellen, die door alle mensen om hem heen wordt behandeld alsof hij de boosheid en verdorvenheid zelve is. Uiteindelijk wordt hij vastgebonden, gegeseld en gespietst. Dat lijkt buitengewoon veel op het lijden van Christus. Stoelt een en ander op het martelaarschap van zijn leermeester Socrates? Wat het verhaal laat zien, is dat goedheid is wat zij is en dat de gevallen wereld is wat zij is. Plato had een buitengewoon wijs inzicht in de aard van het goede en in de aard van deze wereld. Zie ook de goden in diverse heidense mythologieën die worden gedood en vervolgens weer opstaan, waardoor het leven van hun dienaren of dat van de natuur wordt vernieuwd of getransformeerd. Denk aan de overeenkomsten tussen Jezus en Balder en Adonis. Lewis schrijft hierover: “… Het is geen toeval. In de opeenvolging van nacht en dag, in de jaarlijkse dood en wedergeboorte van de gewassen, in de mythen die uit deze processen voortkomen, in het sterke, hoewel slechts half verwoorde besef (zoals belichaamd in veel heidense ‘mysterieën’) dat de mens zelf een soort dood moet ondergaan wil hij waarlijk leven, zit al een door God toegestane gelijkenis met de waarheid waar alles om draait…”.
De Gezalfde
Als laatste laat Lewis zien hoe de figuur van de ‘Gezalfde’ al oplicht in het Oude Testament. Denk aan de Emmaüsgangers, die uitgelegd krijgen wat er ‘in al de Schriften op Hem betrekking had’ (Lukas 24:25-27). Denk ook aan de Ethiopische eunuch in Handelingen 8:27-38, die Jesaja 53 zit te lezen, over de ‘lijdende Knecht des Heeren’. Sommigen stellen dat de profeet Jesaja naar alle waarschijnlijkheid zelf Israël bedoelde: een personificatie van het volk als geheel. In het Nieuwe Testament krijgen de oude teksten een nieuwe lading. Uit zijn woorden aan het kruis (Markus 15:35) kunnen we opmaken dat Jezus zich vereenzelvigde met de lijdende mens uit Psalm 22. Zie ook Markus12:35-36, waarin Christus zichzelf tegelijk voorstelt als Davids zoon en Davids Heer, wat een verbinding legt met Psalm 110. Mattheüs 4:6 grijpt terug op Psalm 91:11-12. Markus 12:10 verwijst naar Psalm 118:22. Handelingen 2:27 komt overeen met Psalm 16:11. Alle ‘Schriften’ hebben een ‘geestelijke’ of ‘diepere’ betekenis. In de Psalmen komt de Messias in twee personificaties naar voren: als de ‘ellendige’ (Psalm 13, 28, 55 of 102) en als de ‘Koning’ (Psalm 2, 45, 72, 89, 132). Christus is niet alleen ‘het kindje in de kribbe’, maar ook de held, de ‘richter’, de voorvechter en de reuzendoder, die de dood, de hel en de duivelen zal bestrijden en verslaan. De numineuze priester-koning Melchizedek uit Genesis 14 wordt in Hebreeën 7 eveneens geduid als een symbool of profetie van Christus. Hij komt uit het niets en verdwijnt spoorloos: “… Het geeft hem de status van iemand die zo niet tot 'de' Andere Wereld, dan toch tot 'een' andere wereld behoort…”.
Geestelijke zoektocht
Lewis constateert dat de Bijbel niet in een kant-en-klare, waterdichte, systematische vorm wordt aangeboden, maar een ‘voertuig van Gods Woord’ is, waarin ‘het menselijke van de grondstof’ zichtbaar blijft: “… Naïviteit, vergissingen, tegenstrijdigheden en zelfs (zoals in de vloekpsalmen) verdorvenheid zijn er niet uit verwijderd…”. De Heer predikt wel, maar geeft geen college. “… Hij geeft stelregels die, net als volkswijsheden, strikt genomen onderling tegenstrijdig kunnen lijken. Zijn onderwijs is dan ook niet met het verstand alleen te begrijpen; je kunt er niet op ‘blokken’ zoals op een schoolvak. Wie dat probeert, zal aan Hem een uiterst ongrijpbare leermeester hebben. Hij laat zich nergens op ‘vastpinnen’, zoals wij dat willen. Pogingen daartoe zijn zoiets als (ik bedoel alweer niets oneerbiedigs) een poging om zonlicht in te blikken…”. Het onderwijs van de Heer verlangt een antwoord van de gehele mens. Het maakt duidelijk dat het niet gaat om het leren van een discipline, maar om het doorkneed raken in een Persoonlijkheid: het verwerven van een nieuwe zienswijze en een nieuw karakter, het ademen van een nieuwe atmosfeer en het toelaten dat Hij op zijn eigen manier in ons zijn geschonden beeld herstelt. Het dwingt ons tot een geestelijke zoektocht. “… Voor letterknechten zal Hij altijd een uiterst ongrijpbare leermeester blijven. Geen systeem kan bij dit rondschietend licht in de pas blijven. Slechts een vangnet zo ruim als het gehele mensenhart en zo fijnmazig als de liefde zal de heilige Vis vasthouden…”. Het gaat om het vinden van Gods stem. Elke schaduw laat iets meer van het licht zien. Gods geleidelijke zelfopenbaring aan de Joden lijkt te relateren aan Zijn geleidelijke zelfopenbaring aan ons.
Uitgave: Van Wijnen – 2002, vertaling Arend Smilde, 118 blz., ISBN 978 905 194 242 2
Alleen nog tweedehands verkrijgbaar

