Menu

maandag 16 november 2026

Gedachten over de Psalmen – C.S. Lewis

 


Ik volg al een tijdje het videokanaal ‘Nick Reads’, dat gericht is op literatuuranalyses, culturele kritiek en diepgaande besprekingen van boeken. Hij gaat net iets verder dan de meeste anderen. In het rijtje favoriete auteurs van deze Britse YouTuber (onder anderen Haruki Murakami, Ian McEwan, Don DeLillo, Bret Easton Ellis en Thomas Bernhard) komt tot mijn verrassing ook C.S. Lewis (1898 – 1963) voor, de schrijver van "Narnia". “Het lied van Rosa” – zie mijn vorige blog – maakte mij nieuwsgierig naar het boek van Lewis over de Psalmen. Lewis werd pas op latere leeftijd gelovig. Hij sloot zich aan bij de Anglicaanse Kerk en groeide uit tot een van de bekendste christelijke schrijvers en denkers van de twintigste eeuw. Het gaat dan ook niet om een theologisch boek: daar weet hij gewoon niets van. Hij schrijft fris van de lever. Dat is het aantrekkelijke aan Lewis. Eerder besprak ik van hem: “Brieven uit de hel”, “De afschaffing van de mens”, “De vier liefdes”, “Malacandra” en “Verrast door vreugde”.

 

Parallellisme

Psalmen zijn gedichten, en wel gedichten om te zingen. Zie mijn vorige blog. De Psalmen zijn in de loop der tijd door veel verschillende personen geschreven. Van sommige wordt aangenomen dat ze uit de tijd van David stammen – zie bijvoorbeeld hoe Psalm 18 overeenkomt met 1 Samuel 22 – maar veel andere dateren van na de Babylonische ballingschap. Het meest opvallende patroon en belangrijkste vormkenmerk is volgens Lewis het zogeheten ‘parallellisme’: het herhalen van een gedachte in andere bewoordingen. Zie Psalm 2 vers 4: “… Die in de hemel zetelt, lacht; de Here spot met hen…”. Of Psalm 37 vers 6: “… Hij zal uw gerechtigheid doen opgaan als het licht, en uw recht als de middag…”. ‘Hetzelfde in wat anders’ is iets wat in principe alle kunst behelst. Denk aan de gespiegelde zijvleugels van een gebouw. Of aan het kinderlijke rijmpje uit de Cherry Tree Carol: “… Joseph was an old man and an old man was he…”. Denk ook aan de uitspraak van Jezus: “… Want met het oordeel waarmee gij oordeelt, zult gij geoordeeld worden, en met de maat waarmee gij meet, zal u gemeten worden…” (Matt. 7:2). Of aan het ritmische en bezwerende: “… Bidt en u zal gegeven worden; zoekt en gij zult vinden; klopt en u zal opengedaan worden…” (Matt. 7:7). Je krijgt het bijna niet meer uit je hoofd.

 

Oordeelspsalmen

Lewis begint met de ‘moeilijke’ poëzie, en wel met de ‘oordeelspsalmen’. Eeuwenlang hebben kunst en literatuur christenen laten sidderen voor de ‘oordeelsdag’, omdat we van onszelf heus wel weten dat we genoeg dingen doen of hebben gedaan die niet oké zijn (zie ook de mooie YouTube-uitzending van De Balie over ‘Carl Jung: het kwaad in onszelf’). Hoe gek is het dan eigenlijk dat “… de natiën zich verheugen en jubelen, omdat Gij de volken in rechtmatigheid richt…” (Psalm 67:5)? Zie ook Psalm 96:12-13: “… Het veld… verblijde zich; dan zullen alle bomen des velds jubelen voor de Here, want Hij komt, want Hij komt om de aarde te richten…”. Het oordeel is hier een reden tot algemene vreugde. De mensen vragen erom: “… Doe mij recht naar uw gerechtigheid, Here, mijn God…” (Psalm 35:24). Het verschil is dat christenen zichzelf als dader zien, terwijl de Jood zichzelf als slachtoffer ziet. Zijn recht is met voeten getreden. Niemand geeft om hem. Hij hoopt eindelijk zijn gelijk te kunnen halen. “… Daarom bidt hij: ‘Waak op en ontwaak voor mijn recht, voor mijn rechtsgeding’ (Ps. 35:23)…”. De goddelijke Rechter is zijn beschermer en redder. Lewis schrijft dat de voortdurende aanklachten in de Psalmen tegen de verdrukkers van ‘de ellendigen’ in zijn tijd – zijn boek kwam uit in 1958 – minder van toepassing zijn. Hoe is dat inmiddels veranderd! Zie de uitzending van jongstleden 12 november met presentator Marlies Dekker en psycholoog Mattias Desmet over ‘Terug naar goed en kwaad’, naar aanleiding van onder andere het onder de tafel vegen van het duizelingwekkende aantal slachtoffers van grooming gangs in Groot-Brittannië. De Epstein-files hebben ook voor niemand consequenties gehad. Hoeveel slachtoffers van ongewenst gedrag krijgen niet van de politie te horen dat ze beter geen aangifte kunnen doen? Wat te denken van de rechten van ongeboren baby's? “… In Psalm 9 horen we dat God ‘richt in rechtmatigheid’ (vs. 9), en wel omdat Hij ‘het geroep der ellendigen niet vergeet’ (vs. 13). Hij is ‘de rechter der weduwen’ (68:5). De goede koning in Psalm 72:2 zal het volk ‘richten met gerechtigheid’, dat wil zeggen: ‘de armen redden’. Wanneer God ‘opstaat ten gericht’, zal Hij ‘al de ootmoedigen op aarde verlossen’ (76:9): alle verlegen, hulpeloze mensen, slachtoffers van onrecht dat nog altijd niet is weggenomen. Wanneer God de aardse rechters beschuldigt van ‘onrechtvaardig richten’, draagt Hij hun vervolgens op de behoeftige ‘recht te doen’ (82:2-3)…”. Even verder: “… In Psalm 50 (een van de mooiste) is God de aanklager (vs. 6-21), en in 143:2 staan de woorden die de meeste christenen vaak nazeggen: ‘Ga niet in het gericht met uw knecht, want niemand die leeft is voor U rechtvaardig’. Maar dit is uitzonderlijk. De psalmdichter is bijna altijd de verbolgen aanklager…”.

 

Wraakpsalmen

Nog moeilijker zijn de zogeheten ‘wraakpsalmen’, waaruit de haat je in het gezicht slaat. Zie Psalm 109, Psalm 139:9 en Psalm 69:23. “… Psalm 143 slaat eerst elf verzen lang een toon aan die je tot tranen toe roert, om er dan in vers 12 op de valreep aan toe te voegen: ‘verdelg mijn vijanden naar uw goedertierenheid’. Nog naïever, bijna kinderachtig, is de manier waarop de dichter in het loflied van Psalm 139 het er zomaar uitgooit: ‘O God, dat Gij toch de goddelozen ombracht (vs. 19) …”. In ieder geval hoefde je in de antieke, oosterse culturen je gloeiende, zwelgende, ongetemde haatgevoelens niet te verhullen. Daarbij moet wel bedacht worden dat deze dichters leefden in een wereld van ongekend wrede straffen, massamoord en geweld. Bloedoffers kwamen overal voor en mensenoffers in heel veel landen. Misschien kunnen we in ieder geval van dit soort teksten leren wat het natuurlijke gevolg is wanneer wij mensen kwetsen. De dichters zijn inderdaad ‘des duivels’. “…  Maar we moeten ook bedenken door wie ze zo geworden zijn. Hun haatgevoelens zijn een reactie op iets. Deze gevoelens zijn iets wat bijna wetmatig voortkomt uit wreedheid en onrecht…”. Even verder: “… Er schijnt in de wereld van de moraal een algemene regel te gelden die je zou kunnen formuleren als ‘hoe hoger, des te meer gevaar’…”. Het type mens wiens ziel vervuld is van een groot doel, waaraan hij zijn eigen neigingen, zijn vermogen en zelfs zijn veiligheid ondergeschikt maakt, kan ook iets duivels voortbrengen. Denk aan een inquisiteur of een lid van het Comité van Openbare Veiligheid. “… Het zijn de grote mannen, de potentiële heiligen en niet de kleintjes uit wie zich meedogenloze fanatici ontwikkelen. Wie het meest bereid is om voor een zaak te sterven, die gaat ook het makkelijkst over lijken…”. Lewis: “… Worden we van de goddelijke roepstem niet beter, dan worden we er heel veel slechter van. Godsdienstige slechteriken zijn het slechtst van allemaal. Het meest verdorven van alle geschapen wezens is het schepsel dat oorspronkelijk in de directe nabijheid van God verkeerde …” (zie "Lucifer" van Joost van den Vondel). Verontwaardiging kan ook goed zijn: “… Als de Joden hartgrondiger vervloekingen uitspraken dan de heidenen, dan kwam dat, denk ik, ten minste voor een deel doordat ze goed en kwaad serieuzer namen…”.

 

De dood

Volgens Lewis lezen christenen te veel ‘hemel en hel’ in de Psalmen. Het Oude Testament laat weinig tot geen geloof in een toekomstig leven zien. ‘Sjeool’, ‘hell’ of ‘het dodenrijk’ is de toestand van álle doden, zowel goeden als slechten. “… Met een ongezonde belangstelling voor Sjeool kon je ook in een van de naburige vormen van heidendom verzeild raken en “dodenoffers eten” (Ps. 106:28)…”. Waarschijnlijk kwam het volksgeloof van de psalmdichters inzake het hiernamaals dicht in de buurt van Homerus' heidense idee over Hades: het niets, waar enkel hersenloze schimmen rondwaren die maar wat brabbelen, totdat een levend mens hun wat offerbloed te drinken geeft. In feite is Sjeool nog vager en waziger dan Hades. Zie Psalm 6:6, Psalm 30:10, Psalm 39:6, Psalm 49:10, Psalm 49:20, Psalm 88:12, Psalm 89:48 en Psalm 146:4. De doden zijn er niet meer, en daarmee uit. In het Nieuwe Testament blijven de Sadduceeën bij deze zienswijze. De Farizeeën geloofden daarentegen wel in een leven na de dood. Het lijkt erop dat God niet wilde dat het uitverkoren volk zich concentreerde op de dood. De Joden hadden immers buurvolken die geobsedeerd waren door het hiernamaals. Denk bijvoorbeeld aan de Egyptenaren, bij wie de cultuur de indruk wekt zo ongeveer volledig om het welzijn van de doden te draaien. Het bezig zijn met geluk en ellende na de dood maakt een mens dan ook zeer egocentrisch. Het gaat om jou en jouw heil, en niet om God. Ons individualisme was de oudheid trouwens sowieso vreemd. Later, na eeuwenlange geestelijke training, wanneer mensen hebben geleerd naar God te verlangen en Hem te aanbidden, ligt dat anders. Dan staat de ‘hemel’ voor vereniging met God en betekent de ‘hel’ dat je zonder Hem bent.

 

Fun

Vervolgens legt Lewis de nadruk op de ‘fun’ van de Joodse religie. David danste voor de ark: hij ging door het dak van vreugde. Het kon hem niets schelen dat een van zijn vrouwen hem uitlachte. Het Jodendom was een antieke religie. Het leek veel meer op het heidendom dan op het hedendaagse christendom, aldus Lewis. Er ligt een diepe kloof tussen ons en hen. “… Wij zouden geen plezier hebben gehad in de oude rituelen. Iedere tempel in de wereld, zowel het smaakvolle Parthenon in Athene als de Tempel in Jeruzalem, was een gewijd slachthuis. (Zelfs de Joden schijnen niet naar die toestand terug te willen. Zij hebben de Tempel niet herbouwd en laten ook de offers achterwege.) …”. De dichters verwoorden het plezier in God en de tempelfeesten. Als de psalmdichters het hebben over het ‘zien’ van God, bedoelen ze meestal iets wat zij in de Tempel beleefden: ze maakten een feest mee. Zie Psalm 68:25-26. De Joden waren niet analytisch ingesteld, zoals de Grieken. Ze kenden geen dualisme. Het leven was één. In hun gedachten was er geen sprake van een afgesplitst, exclusief godsdienstig element. “… Wanneer het vermogen tot abstract en analytisch denken groeit, valt de vroegere eenheid uit elkaar …” (zie "De meester en zijn afgezant" van Iain McGilchrist). Dan ontstaat het gevaar dat de rite als vervanging van en rivaal voor God gaat dienen (Psalm 50). Denk bijvoorbeeld aan het fenomeen van de atheïstische dominees. De psalmdichters hebben ‘zin in God’. Zie Psalm 27:4, Psalm 42, Psalm50:2, Psalm 63:2, Psalm 65:5 en Psalm 84:3. “… Ze verheugen zich en juichen (Ps. 9:2). Hun vingers jeuken om de citer te spelen (43:4), citer en harp – waak op, harp en citer! – (57:9). Wie heeft er een lied? Haal een tamboerijn, haal de liefelijke citer met de harp. We zingen erop los en maken een vrolijk kabaal (81:1-2) …”. Muziek alleen is niet genoeg: “… Laat iedereen, zelfs de onverlichte heidenen, in de handen klappen (47:1). Laat de cimbalen knallen, niet slechts welluidend, maar ook hárd, en laten we ook dansen (150:5). Laat zelfs de verre eilanden (alle eilanden waren ver; de Joden waren geen zeevarend volk) deelhebben aan de uitgelatenheid (97:1) …”. De psalmdichters kennen nog niet de tragiek van de kruisiging, die eigen is aan het veel ernstiger christendom.

 

Zoeter dan honing

Voor de dichter zijn Gods wet, zijn verordeningen en inzettingen ‘zoeter dan honing’ en een ‘stralend licht’. Zie Psalm 19:11, Psalm 1:2 en natuurlijk Psalm 119. Tegen de heidense achtergrond van gruwelijke riten, zoals tempelprostitutie, tempelsodomie en het in het vuur werpen van kleine kinderen ter ere van Moloch, wordt deze ‘schoonheid’ of ‘zoetheid’ beter zichtbaar. In Psalm 36 verheugt de dichter zich over de Wet als over het vinden van vaste grond: “… als een wandelaar die blij is weer een stevig pad onder de voeten te voelen, nadat een mislukte poging tot afsnijden heeft geleid tot langdurig ploeteren door een blubberig weiland…”.

 

Wacht je voor de grootbekken

De psalmdichters waarschuwen voor het omgaan met ‘slechte’ mensen. Verbazend vaak gaat het dan om de ‘zonden van de tong’: “… ‘Hun keel is een open graf, zij maken hun tong glad’ (Ps. 5:10); ‘onder zijn tong zijn ongerechtigheid en onheil’, of ‘meineed’ in de vertaling van Moffatt (10:7); ‘gladde lippen’ (12:3); het ‘fluisteren’ van slechte lieden (41:8); boze leugens ‘als een scherpgeslepen scheermes’ (52:4); gladde taal, ‘gladder dan boter’, maar stekend als een getrokken zwaard (55:22); meedogenloze spot (102:9). Overal in het Boek der Psalmen kom je dit tegen. Het aanhoudende fluisteren, roddelen, kijven, liegen, vleien en verspreiden van geruchten wordt er bijna hoorbaar van…”. Voortdurend worden we opgeroepen om verkeerd gezelschap te vermijden. Niet omdat we er ‘te goed’ voor zijn. “… In zeker opzicht zijn we juist niet goed genoeg. We zijn niet goed genoeg voor de verleiding en niet slim genoeg voor alle problemen die opduiken wanneer je een avond in zulk gezelschap doorbrengt…”. Zie hoe uitgekookt Epstein zijn slachtoffers verzamelde, zou ik zeggen. Of hoe geraffineerd tieners via Snapchat worden geronseld voor aanslagen.

 

De natuur

De Joden waren een volk van boeren. En boeren hebben het over het weer: “… Gij bezoekt het land… Gij drenkt zijn voren… door regenstormen maakt Gij het week… de heuvelen omgorden zich met gejuich… de dalen tooien zich met koren: zij jubelen elkander toe, ook zingen zij…” (Ps. 65:9-14). Zij geloofden in één God, de Schepper van hemel en aarde. Een ondubbelzinnige scheppingsleer is in de meeste religies verrassend zeldzaam. De meeste scheppingsverhalen zijn randverschijnselen uit het gebied waar religie overgaat in iets wat misschien ook destijds al meer als sprookjes werd beschouwd. Zie “Verhalen over het begin” van Ellen van Wolde. De dingen komen ergens uit ‘opzetten’ of worden uit iets ‘gevormd’. Als het doek opgaat, staan er al rekwisieten op het toneel. Zelden wordt de vraag gesteld hoe het toneelstuk is ontstaan. Of het zichzelf schrijft. Of de acteurs het al spelende verzinnen. Of er een onzichtbaar iemand is die het heeft bedacht en laat gebeuren. De uitzondering is Plato. Als je zegt dat God de natuur heeft geschapen, breng je een scheiding aan tussen de makende en de gemaakte. Ze zijn niet één. In zekere zin betekent dat een ‘ontgoddelijking’ van de natuur. Tegelijkertijd maakt ze van de natuur een aanwijzing, een symbool, een uiting van het Goddelijke. De natuur blijft vol manifestaties van Gods aanwezigheid en geschapen krachten. “… Het licht is zijn mantel, het is datgene waardoor wij Hem gedeeltelijk kunnen zien (Ps.104:2), de donder kan zijn stem zijn (29:3-5). Hij verblijft in de duistere donderwolk (18:11), een vulkaanuitbarsting komt als antwoord op zijn aanraking (104:32). De wereld is vol van zijn uitvoerders en afgezanten. “Hij maakt de winden tot zijn boden, laaiend vuur tot zijn dienaren” (104:4), rijdt op cherubs (18:10), voert het engelenleger aan…”. Dat komt dicht in de buurt van het heidendom: “… Thor en Zeus spraken ook in de donder; Hermes of Iris was boodschapper van de goden…”. Zij zijn echter, net als wij, acteurs in het kosmische drama en niet de auteurs. De goden zijn engelen of dienaren van de Andere. Door de natuur te ontdoen van goddelijkheid kun je haar met Godheid vullen, want nu is zij draagster van boodschappen. De psalmdichters hebben diep ontzag voor de enorme wijsheid en overweldigende schoonheid waarmee God de natuur heeft gemaakt. Zie Psalm 104. Het enige heidense gedicht dat daarbij in de buurt komt, is het Egyptische “Loflied aan de Zon” van farao Achnaton, een geestelijke revolutionair die brak met het polytheïsme en Egypte bijna aan flarden scheurde in zijn poging om met geweld de cultus van één enkele God in te voeren. “… Hij vereenzelvigde God niet eens met de zon, wat je van iemand uit die tijd wel zou verwachten. De zichtbare schijf was slechts een verschijning van Hem…”. Het is volgens Lewis denkbaar dat ideeën uit het stelsel van Achnaton deel uitmaakten van de Egyptische ‘wijsheid’ waarin Mozes werd opgevoed.

 

Lofprijzing

Lewis beschrijft hoeveel moeite hij heeft gehad met het idee dat God ‘lofprijzing’ nodig had of zelfs eiste. Alsof het om een soort ‘koehandel’ ging. Totdat hij begon te begrijpen dat God in de lofprijzing naar de mens toekomt, in plaats van andersom. “… Bij het nakomen van ‘godsdienstige verplichtingen’ zijn wij als mensen die kanalen graven in een land zonder water, zodat het water daar terecht kan wanneer het komt…”. Er ontstaat ruimte waarin het goddelijke kan landen. Bovendien gonst en galmt het sowieso van de lofprijzing in de wereld. “… Minnaars bezingen hun geliefden, lezers hun lievelingsdichters, wandelaars het landschap, spelers hun favoriete sport. Loftrompetten klinken over het mooie weer, over wijnen, gerechten, acteurs, motorfietsen, paarden, instituten, landen, historische figuren, kinderen, bloemen, bergen, zeldzame postzegels, zeldzame kevers, af en toe zelfs over geleerden of politici…”. Alleen chagerijnen vinden alles waardeloos: “… Onoverkomelijke hindernissen daargelaten, zijn loftuitingen bijna zoiets als hoorbaar geworden geestelijke gezondheid…”.

 

De waarheid waar alles om draait

Lewis schrijft over de heidense dichter Vergilius, die niet lang vóór de geboorte van Christus een gedicht schreef dat als volgt begint: “… Opnieuw begint de grote optocht der eeuwen. Nu keert de Maagd terug, het rijk van Saturnus (het Romeinse equivalent van de ‘Hof van Eden’) keert terug, en het nieuwe kind wordt uit de hoge hemel gezonden…”. Lewis schrijft hierover: “… Gedurende de gehele middeleeuwen heeft natuurlijk de opvatting geheerst dat Vergilius, wellicht via de Sibyllijnse boeken, een vage profetische boodschap over de geboorte van Christus had opgevangen…”. Zie ook Plato, die ons in zijn Politeia vraagt ons een volmaakt rechtvaardig mens voor te stellen, die door alle mensen om hem heen wordt behandeld alsof hij de boosheid en verdorvenheid zelve is. Uiteindelijk wordt hij vastgebonden, gegeseld en gespietst. Dat lijkt buitengewoon veel op het lijden van Christus. Stoelt een en ander op het martelaarschap van zijn leermeester Socrates? Wat het verhaal laat zien, is dat goedheid is wat zij is en dat de gevallen wereld is wat zij is. Plato had een buitengewoon wijs inzicht in de aard van het goede en in de aard van deze wereld. Zie ook de goden in diverse heidense mythologieën die worden gedood en vervolgens weer opstaan, waardoor het leven van hun dienaren of dat van de natuur wordt vernieuwd of getransformeerd. Denk aan de overeenkomsten tussen Jezus en Balder en Adonis. Lewis schrijft hierover: “… Het is geen toeval. In de opeenvolging van nacht en dag, in de jaarlijkse dood en wedergeboorte van de gewassen, in de mythen die uit deze processen voortkomen, in het sterke, hoewel slechts half verwoorde besef (zoals belichaamd in veel heidense ‘mysterieën’) dat de mens zelf een soort dood moet ondergaan wil hij waarlijk leven, zit al een door God toegestane gelijkenis met de waarheid waar alles om draait…”.

 

De Gezalfde

Als laatste laat Lewis zien hoe de figuur van de ‘Gezalfde’ al oplicht in het Oude Testament. Denk aan de Emmaüsgangers, die uitgelegd krijgen wat er ‘in al de Schriften op Hem betrekking had’ (Lukas 24:25-27). Denk ook aan de Ethiopische eunuch in Handelingen 8:27-38, die Jesaja 53 zit te lezen, over de ‘lijdende Knecht des Heeren’. Sommigen stellen dat de profeet Jesaja naar alle waarschijnlijkheid zelf Israël bedoelde: een personificatie van het volk als geheel. In het Nieuwe Testament krijgen de oude teksten een nieuwe lading. Uit zijn woorden aan het kruis (Markus 15:35) kunnen we opmaken dat Jezus zich vereenzelvigde met de lijdende mens uit Psalm 22. Zie ook Markus12:35-36, waarin Christus zichzelf tegelijk voorstelt als Davids zoon en Davids Heer, wat een verbinding legt met Psalm 110. Mattheüs 4:6 grijpt terug op Psalm 91:11-12. Markus 12:10 verwijst naar Psalm 118:22. Handelingen 2:27 komt overeen met Psalm 16:11. Alle ‘Schriften’ hebben een ‘geestelijke’ of ‘diepere’ betekenis. In de Psalmen komt de Messias in twee personificaties naar voren: als de ‘ellendige’ (Psalm 13, 28, 55 of 102) en als de ‘Koning’ (Psalm 2, 45, 72, 89, 132). Christus is niet alleen ‘het kindje in de kribbe’, maar ook de held, de ‘richter’, de voorvechter en de reuzendoder, die de dood, de hel en de duivelen zal bestrijden en verslaan. De numineuze priester-koning Melchizedek uit Genesis 14 wordt in Hebreeën 7 eveneens geduid als een symbool of profetie van Christus. Hij komt uit het niets en verdwijnt spoorloos: “… Het geeft hem de status van iemand die zo niet tot 'de' Andere Wereld, dan toch tot 'een' andere wereld behoort…”.

 

Geestelijke zoektocht

Lewis constateert dat de Bijbel niet in een kant-en-klare, waterdichte, systematische vorm wordt aangeboden, maar een ‘voertuig van Gods Woord’ is, waarin ‘het menselijke van de grondstof’ zichtbaar blijft: “… Naïviteit, vergissingen, tegenstrijdigheden en zelfs (zoals in de vloekpsalmen) verdorvenheid zijn er niet uit verwijderd…”. De Heer predikt wel, maar geeft geen college. “… Hij geeft stelregels die, net als volkswijsheden, strikt genomen onderling tegenstrijdig kunnen lijken. Zijn onderwijs is dan ook niet met het verstand alleen te begrijpen; je kunt er niet op ‘blokken’ zoals op een schoolvak. Wie dat probeert, zal aan Hem een uiterst ongrijpbare leermeester hebben. Hij laat zich nergens op ‘vastpinnen’, zoals wij dat willen. Pogingen daartoe zijn zoiets als (ik bedoel alweer niets oneerbiedigs) een poging om zonlicht in te blikken…”. Het onderwijs van de Heer verlangt een antwoord van de gehele mens. Het maakt duidelijk dat het niet gaat om het leren van een discipline, maar om het doorkneed raken in een Persoonlijkheid: het verwerven van een nieuwe zienswijze en een nieuw karakter, het ademen van een nieuwe atmosfeer en het toelaten dat Hij op zijn eigen manier in ons zijn geschonden beeld herstelt. Het dwingt ons tot een geestelijke zoektocht. “… Voor letterknechten zal Hij altijd een uiterst ongrijpbare leermeester blijven. Geen systeem kan bij dit rondschietend licht in de pas blijven. Slechts een vangnet zo ruim als het gehele mensenhart en zo fijnmazig als de liefde zal de heilige Vis vasthouden…”. Het gaat om het vinden van Gods stem. Elke schaduw laat iets meer van het licht zien. Gods geleidelijke zelfopenbaring aan de Joden lijkt te relateren aan Zijn geleidelijke zelfopenbaring aan ons.

 

Uitgave: Van Wijnen – 2002, vertaling Arend Smilde, 118 blz., ISBN 978 905 194 242 2

Alleen nog tweedehands verkrijgbaar

donderdag 12 november 2026

Het lied van Rosa – Gerwin van der Werf

 


Tot mijn grote vreugde kwam Gerwin van der Werf (1969, schrijver, columnist en musicoloog), juist nu ik weer met Otto III bezig ben (zie mijn vorige bespreking), met een omvangrijke doch luchtige roman die zich afspeelt rond het jaar 1000. Zijn magnus opus? Zoals ik ook al concludeerde in mijn blog over “Otto III, de verduisteraar van de middeleeuwen” van Marco van Burken, schrijft recensent Bo van Houwelingen in de Volkskrant van 22 oktober jongstleden: “… Ach ja, de 10de eeuw, compleet overwoekerd door de hoge middeleeuwen met z’n kastelen en kathedralen. Noem iets specifieks 10de-eeuws; lukt je niet!...”. En even verder: “… Voor een schrijver van een historische roman is zo’n halfvergeten eeuw natuurlijk goud. Hier valt nog wat te ontdekken, iets onbekends tot leven te wekken…”. Dat is precies wat Gerwin van der Werf doet in zijn achtste roman, waarin de middeleeuwse muziek centraal staat. Toevallig ging het videokanaal ‘Pauscast’ van 8 november over ‘De terugkeer van de zingende paus (en Gregoriaans)’. Voor een totale leek als ik was dat een boeiende inleiding op het boek.

 

De ‘pre-renaissance’

Cultuurfilosoof en theoloog F. de Graaff (zie mijn vorige blog) in “Anno Domini 1000 – Anno Domini 2000”: “…Het is te verwachten, dat na de ontzaggelijke gebeurtenissen, die omstreeks het jaar 1000 hebben plaatsgevonden (zie zijn mythe over de dood van de god van het Avondland, waardoor het Westen duizend jaar respijt kreeg inzake het goddelijk oordeel), de ganse Christelijke beschaving is geschokt. Dit komt dan ook duidelijk uit in de talrijke verschijnselen, die onmiddellijk na 1000 openbaar worden…”. Hij zet ze even op een rijtje: 1) De leer van de transsubstantiatie. 2) De alchemie. 3) Het Romaans en na 1140 de Gotiek. 4) Mariaverering, celibaat en hoofse liefde. 5) Allerzielen. 6) De Jodenvervolging en de Kruistochten. 7) De breuk met de oecumene in 1054. 8) De Scholastiek en het ontstaan der universiteiten. 9) De polyfone muziek.

 

Verum, bonum et pulchrum

Na het jaar 1000 ontstaat in West-Europa de polyfone muziek, vertelt F. de Graaff: “… Voor die tijd heerst de eenstemmigheid van het Gregoriaans. De Gregoriaanse muziek openbaarde de eenstemmigheid, die in de cultuur heerste door de aanwezigheid van de god. Door die aanwezigheid was de cultuur een eenheid…”. Zie de tot op het bot verdeelde politici heden ten dage. “… Na de dood van de god verdwijnt de eenstemmigheid uit de Westerse cultuur. Het geïsoleerde subject ontstaat. Dit wordt uitgedrukt door de veelstemmigheid. Ieder subject zingt zijn eigen melodie. Die melodie zingt nog wel van de herinnering aan de goddelijke aanwezigheid, maar zij zingt daarover op haar eigen wijze. De wereld dreigt na 1000 te vervallen in een kakofonie…”. Van der Werf laat dit uiteenvallen van de werkelijkheid in zijn roman prachtig zien via zijn hoofdpersonage Rosa, die worstelt met Gods bedoelingen in haar leven. Waarom helpt Hij haar niet? Trekt de Eeuwige zich eigenlijk wel iets van haar aan? Ziet Hij haar wel? Is ze een ketter omdat ze zo denkt? Evenals in de transsubstantiatie wordt in de muziek de god, die zich heeft teruggetrokken in de ‘Bovennatuur’, voor even teruggehaald in de Kerk, aldus F. de Graaff. “… Slechts de goddelijke aanwezigheid vermag in de chaotische wereld na 1000 de veelstemmigheid in harmonie te brengen. De god keert echter slechts verborgen, tijdelijk en herhaaldelijk terug…”. Nog steeds kunnen alle stemmen in jezelf tot rust komen wanneer ze in harmonie worden gebracht met het goddelijke licht in je ziel – de ‘zon van Christus’, zoals de heren in de bovengenoemde YouTube-uitzending zeggen. Dat is althans mijn ervaring. Als Rosa zingt, verbleken haar zorgen en voelt ze zich opgenomen in hogere sferen. De harmonie van de polyfone muziek komt ‘van boven’, aldus F. de Graaff. Ze is te verstaan als een heilige (heilbrengende) en zegenende werking, zoals ál ‘het goede, het ware en het schone’.

 

Oeroude graduale

Het ‘eerste verhaal’ begint als een ‘antifoon’ in het jaar 1992. Een Utrechtse student muziekwetenschappen, Friso van der Werf – duidelijk een alter ego van de schrijver: Friso is diens tweede doopnaam – wil in een muziekbibliotheek in Laon het oudste en belangrijkste muziekhandschrift ter wereld gaan bekijken. Het staat bekend onder de naam Codex Laon 239. Friso is ervan overtuigd dat de oeroude ‘graduale’ – een boek met gezangen voor de rooms-katholieke mis – ontbrekende pagina’s met composities moet hebben bevat die omstreeks het jaar 1000 als zeer radicaal golden (zie F. de Graaff). Een fantastisch onderwerp om op te promoveren! Het enige wat hij moet weten, is of de pagina’s eruit zijn gesneden (boze opzet) of zijn gescheurd (een opwelling). Alles zit hem tegen. In de bibliotheek blijkt een Amerikaanse onderzoeker hem voor te zijn geweest. Ene monsieur Mitchel Mikkelsen bestudeert het manuscript met oude ‘neumen’ al, vertelt de secretaresse hem. Neumen zijn muzieknotaties die werden gebruikt om Gregoriaanse gezangen op te schrijven, voordat het moderne notenschrift ontstond. Zie ook de verwijzing naar “Nooit meer slapen” van W.F. Hermans, waarin ene ‘Mikkelsen’ de luchtfoto’s in bezit heeft waarop Alfred zit te azen.

 

Geef de monsters niet wat ze willen

Als een ‘schola’ (koor) begint het ‘tweede verhaal’ het gebeuren in het jaar 985 te vertellen. In het ‘Silva Nigra’, het donkere, ondoordringbare Zwarte Woud, groeit Rosa op in een dorp met 25 zielen. Haar vader, een ‘mislukte monnik’ en weduwnaar, heeft zijn dochter niet alleen het ‘Pater noster’ geleerd, maar ook een paar gezangen, zoals ‘Puer natus est’ en ‘Resurrexi’. “… Zing, en je voelt je omringd door engelen, zegt hij…”. Even verder: “… Rosa zingt altijd. Ze neuriet, soms merkt ze het zelf niet eens…”. Haar vader heeft haar ook een beetje leren lezen en schrijven in het Latijn. Het zijn angstige tijden. Oma Bertha, die nog in ‘alpen’ gelooft, heeft Rosa's haar kortgeknipt. Ze moet zich van haar vader als een jongen kleden. “… Hij heeft haar op het hart gedrukt dat ze bij gevaar het huis in vlucht, zich in een hoekje ontlast en zich met haar eigen uitwerpselen insmeert. Ze vroeg waarom. ‘Omdat ze je anders verkrachten!’ riep Bertha. Alsof dat de dingen duidelijker maakte. Haar broer Rudolf zei smalend: ‘Ze heeft niet eens borsten.’ ‘Precies wat ze zoeken!’ beet Bertha hem toe…”. Papa pepert haar in dat ze vreemde mannen nooit moet vertrouwen. Zie de geleerde Hypatia, de eerste vrouwelijke wiskundige, die wijzer was dan alle intellectuelen en kerkvaders bij elkaar. Dat wekte zoveel jaloezie op dat een groep fundamentalistische christenen haar in 415 levend heeft gevild door met oesters haar huid af te schrapen. Hij leert haar met een mes om te gaan en hoe ze een belager de keel moet doorsnijden: van links naar rechts, snel en krachtig. “… Papa, wat als het er meer zijn? En als ze niet bang zijn voor de strontlucht?…”. Dan ga je zelf naar God, zegt hij. Dan moet ze haar eigen keel doorsnijden, ook al is dat een grote zonde. “… Geef de monsters niet wat ze willen, laat je niet vernederen…’”

 

Een noviet met een hoge stem

Wanneer ze op een keer terugloopt naar haar dorp, staat het in de fik en worden mensen en dieren achteloos afgeslacht. Een gewapende ruiter die de volgende dag met een stel soldaten het bloedbad komt bekijken, brengt haar naar de abdij van Hirsau. Ze zegt dat ze Carolus heet. Karl. Tegen betaling wordt ze aangenomen als novice. Wie binnen de muren van het klooster leeft, is daartoe door God geroepen, al wordt betwijfeld of dat ook geldt voor de oblaten: de zonen van edellieden die met hun erfdeel aan het klooster worden toevertrouwd. “… Het zijn altijd derde of vierde zonen, wat moet een graaf met al die zonen?...”. Ze wordt opgehaald voor de vespers. De schola zingt Psalm 137, ‘Confitebor tibi, Domine’, in beurtzang. “… Er trekt een rilling door Rosa’s lijf…”. Even verder: “… De kale muren lijken mee te zingen, ze maken dat de tonen in elkaar overvloeien, en dan stroomt de ruimte weer leeg en is het alsof het er nooit geweest is…”. Ze heeft honderd goede redenen om zo snel mogelijk op te krassen, maar ten minste één om te blijven: de muziek. Als ze bij de abt wordt geroepen, vertelt ze hem dat de monniken vals zingen. Hij vertelt haar dat het zijn doel is de abdij, die inmiddels honderd jaar bestaat, tot het belangrijkste centrum van kennis in de hele streek te maken. “… Bijbelstudie, theologie, vroomheid, discipline en ordening van het kloosterleven, zoals in Sankt Gallen, Cluny en Gorze…”. Ze bezitten de beenderen van de heilige Aurelius, die hun aanzien verlenen. “… Hier leven we in het licht van Christus en voor de glorie van de Allerhoogste…”, zegt de abt. Er zijn schrijvers nodig, dus gaat Karl in de leer als kopiist in het scriptorium. En om het niveau van de zang op te krikken, verzoekt de abt de cantor een novice met een hoge stem toe te laten tot de schola. “… Zevenmaal daags heb ik Uw lof gezongen…”, sprak de profeet. De lauden, priem, terts, sext, noon, vespers en completen.

 

Heer die mij ziet zoals ik ben

Natuurlijk struint er ook een duivel in het klooster rond: broeder Ratpert. Oftewel de ‘Rat’. Hij noemt haar steeds een ‘meisje’ - ‘ruikt’ hij dat ze de boel belazert? “… Niemand kent haar, alleen God ziet haar zoals ze is, ‘Domine cognovisti me’. Ze ontdekt dat ze God vreest en bewondert, maar niet liefheeft. Dat ligt niet in haar vermogen. De haat bant ze uit haar gedachten, maar liefhebben, dat zal nooit gaan. Hoe kan ze Hem liefhebben? Hem liefhebben staat gelijk aan verraad aan haar familie, die vermoord werd terwijl de Almachtige geen vinger uitstak. Ik zal U eren in mijn psalmen, want U heeft mij de muziek geschonken. Misschien heeft U een bedoeling, dan zal ik aan Uw verwachtingen voldoen. U zult nooit over mij te klagen hebben. Maar ik heb U niet lief…”.

 

Amor spiritualis

Rosa’s mede-novieten: een griezelige, hologige tweeling die niets zegt. De stotterende stalknecht Balbulus, die verliefd op haar wordt. De mismaakte Hermannus Contractus (1013-1054), ook bekend als Hermann van Reichenau of Herman de Lamme: een uiterst invloedrijke elfde-eeuwse benedictijnse monnik, geleerde, componist en polymath. Het Latijnse woord ‘Contractus’ betekent letterlijk ‘samengedrukt’ of ‘verlamd’ en verwijst naar zijn ernstige fysieke beperkingen. Allerlei andere imposante personen komen voorbij. De filosoof Boëthius met zijn ‘muziek der sferen’. Benedictus van Nursia, de stichter van hun orde: “… Wie niet bang is voor de hel, schept een hel op aarde…”. De ketter Origenes, die geloofde dat alle zielen al bestonden voordat ze werden geboren en zichzelf gecastreerd zou hebben om zijn wellust onder de duim te houden. Vleselijk verlangen is vergankelijk, zielsverlangen is eeuwig. Stiekem leest ze een boek van hem, waaruit ze leert dat de ‘amor spiritualis’, de begeesterde liefde, een goddelijk vuur in je kan ontsteken. Resonantie. Inspiratie. Passie: “… Ze wil leven, een volstrekt nieuw besef dat in haar groeit, ze wil leven!...”. Zingen is dubbel bidden, zeggen de monniken, maar zingen is ook leven. Ze leert dat elke letterlijke tekst een verborgen betekenis heeft. Kerkvader Augustinus, die bedenkt dat de Heer ‘ín hem’ moet zitten, aangezien Hij in alle dingen aanwezig is. Die op zijn zestiende niets liever deed dan ‘beminnen en bemind worden’. De razernij van zijn wellust. Zie zijn "Belijdenissen". Buiten de psalmen lijkt er geen ander geschrift met zoveel ‘ik’ te bestaan. Rosa vindt hem een enorme aansteller en een poseur, maar hij schrijft wel kneitergoed. Cicero met zijn schitterende, heldere taal: Somnium Scipionis. De droom van Scipio. En Vergilius: Dido’s klacht in de "Aeneis". De nieuwe tijd voert de kruisbeelden in. Bisschop Gero heeft kort voor zijn dood een levensgroot kruisbeeld laten maken voor de dom in Keulen, dus moet de abdij van Hirsau er ook een hebben. Allemaal spektakel, vindt Rosa’s leermeester Bruno: “… Waarom zouden we iedere dag naar de lijdende Christus moeten kijken, terwijl zijn grote overwinning juist voorbij dat kruis ligt, in de Opstanding? Hij hing er maar één dag; op deze manier hangt hij er dag in, dag uit! Alle dagen, de duivel lacht zich rot!...”. Friso ziet tegen het einde van het verhaal in het Merovingische gedeelte van een museum in Merz een stuk ‘chancel’, een soort koorafscheiding, waarop “… Christus nog gewoon als een heilig man…” wordt afgebeeld, “… in plaats van altijd maar aan een kruis genageld…”. Zie F.de Graaff.

 

Duivelsmuziek

Het wordt allemaal wel erg moeilijk voor Rosa als de zoon van de moordenaars, Ezzo, bij hen in de ziekenboeg belandt. Uitgerekend hij wordt met Rosa meegestuurd als ze de opdracht krijgt een kopie te maken van het graduale van de kathedraal van Metz. Omdat ze bang is dat hij haar zal vermoorden vanwege de geldbuidel die ze heeft meegekregen, loopt ze uit voorzorg twintig passen achter hem. Ze zingt voortdurend. Ook als hij haar verzoekt haar ‘bek te houden’. Ze worden door het bos verzwolgen. Als ze een roedel wolven horen huilen, rennen ze voor hun leven. Soms krijgt het verhaal iets magisch. Als ze de weg kwijt zijn, verschijnt er een reusachtige wolf op hun pad: schonkig, vol kale plekken en eenogig – het andere oog getekend door een litteken in de vorm van een kruis. Hij spreekt haar toe: “…  tuis verbum meum…”. Ze moeten hem volgen. “… Het is duidelijk dat alleen zij die stem hoort. De stem zit in haar hoofd. Is dit hoe wonderen in de praktijk werken?...”. Of ze gek is, vraagt Ezzo. Maar ze hebben geen keus. Ze ontkomen ternauwernood aan een stel woeste schaapherders. Ze lijden ontiegelijke honger. Een riviertje volgen ze tot het hen naar een naamloos dorpje brengt, waar ze kunnen overnachten in een dorpskerk. Lopen, lopen. Slapen. Gewapende mannen die op schijnbaar willekeurige plaatsen tol heffen in naam van hun graaf, tot complete roverbendes. Straatsburg. Straatmuzikanten. Duivelsmuziek. De prachtige vrouw van het groepje zingt Rosa's psalm na met de onwaarschijnlijkste variaties. In het gewoel van het volk om hen heen steelt ze ook haar tas. Rosa zet het op een schreeuwen. Een groepje jongeren heeft wel zin in een verzetje en blijkt de vrouw even later hartstikke dood te hebben geslagen. Ze was trouwens een man. Rosa’s tas is even daarvoor teruggebracht door een jongetje dat zegt dat zijn vader vond dat stelen van een monnik hetzelfde is als stelen van de Heer.

 

Mea culpa. Mea maxima culpa

Minstens de helft van het geld is ze kwijt. De volgende dag gaan ze weer verder, want ze horen dat er een monnik op weg is naar Metz die de graduale ook wil kopiëren (zie Mikkelsen). Ze overnachten in een klooster waar een vleermuizenplaag heerst. Stromende regen. Overal modder. Kille kerken. In een kapel op een heuvel wordt Ezzo zo beroerd als een hond (later hoort Rosa dat de vleermuizen een enge ziekte hebben overgebracht – een link naar corona?). Op een ochtend ziet hij er in het schaarse licht een stuk beter, ja, zelfs mooi uit, vindt Rosa. “… Zijn gezicht is kalm, het straalt de zelfverzekerdheid uit van een man die weet dat hij genezen is…”. Ze schudt hem wakker, maar hij wordt niet meer wakker. Ze laat hem achter en trekt wadend door de blubber verder, met het gevoel schuld op schuld op zich te laden. “… Ze heeft de dood aan de zomen van haar habijt hangen, de dood ruist om haar voeten bij iedere stap die ze zet…”.

 

Herbouw

Anno 1049. Paus Leo IX (1002-1054) laat in de overwoekerde kloosterruïne van Hirsau de beenderen van de heilige Aurelius opgraven uit de ingestorte crypte. Daarbij wordt ook een oude graduale gevonden. De paus geeft opdracht het Aureliusklooster te herbouwen. Het stinkboek zal de eerste aanwinst zijn voor de toekomstige bibliotheek.

 

Vroom zijn is innerlijke strijd

Anno 1076. De beroemde abt Willem van Regensburg (ca. 1030-1091) weet midden in de investituurstrijd allerlei geleerden, zangers en scribenten naar het nieuwe, autonome klooster van Hirsau te trekken. Altijd loopt hij in een zwart, sober habijt rond. “… Saai? Saai en vervelend zijn de mannen die ieder verlangen de ruimte geven, iedere impuls volgen, in hun pronkzuchtige mantels. Want hun daden zie je van mijlenver aankomen. Er is nooit twijfel, geen zoektocht. Vroom zijn is twijfelen, zoeken en tasten in het duister. Vroom zijn is innerlijke strijd…”.  Hij ontvangt de oude graduale van de plaatselijke graaf en ontdekt daarin onbegrijpelijke notaties van hymnen die niemand kent. Hij trekt met zijn boek naar Rome, waar de paus hem vertelt dat de hymne de populairste Maria-antifoon is die al jaren in Rome wordt gezongen: de Alma Redemptoris Mater. “… Het is een gezang van vrouwen, geen enkele man zingt mee…”.

 

Jeudi Saint

Anno 1992. Het wordt ook duidelijk waarom de schrijver de vader van Rosa het verhaal over Hypatia liet vertellen. Als Friso het een aantal antifonen later op een terrasje met Mikkelsen op een zuipen zet, vertelt deze hem dat de heilige Catharina Hypatia in christelijke gedaante is. Voor het verhaal veranderden de christenen in heidenen. “…Heiligenlevens zijn ook propaganda, right?…”. Mikkelsen blijkt, evenals de vader van Rosa, een blauwe maandag in een klooster te hebben gezeten, maar kon het celibaat niet aan. Er stuitert steeds een meisje om hen heen dat Rosalie heet. Halfstoned van een joint sleurt Mikkelsen hem mee naar de kathedraal om de mis bij te wonen. Het is Witte Donderdag. Het koor schrijdt door de kerk terwijl het spatzuiver ‘Nos autem gloriari’ zingt, waarvan de akoestiek van de kerk één homogene, golvende melodie maakt. “…Het is heus niet omdat ik dronken ben dat ik tranen in mijn ogen krijg. Als ik niet licht beneveld was, zouden ze over mijn wangen stromen. Dit is het toch? Dit is waar het om gaat, dit is waarom ik muziek studeer: omdat ik zelf niet goed kan zingen, maar wel geraakt wil worden, omdat ik wil weten 'waarom' ik geraakt word. Hoe dat precies zit…”. De wierook maakt hem misselijk: “…Dit is de showbusiness van de Heer…”. Ze worden ook nog eens aangewezen voor de voetwassing door de bisschop: “…Hallo, ik ben Judas…”. Ubi caritas et amor, Deus ibi est. Waar vriendschap en liefde is, daar is God. Op blote voeten loopt Friso uiteindelijk de kerk uit. Mikkelsen is nergens meer te bekennen.

 

Wij eisen de nacht op

Anno 987. Rosa komt al bedelend aan in de saffraangele stad Metz. De Sint-Arnoldusabdij. Van alle werkplaatsen is de perkamentmakerij de grootste. Het is duidelijk wat na het bidden de belangrijkste taak van het klooster is: boeken vervaardigen. Guillaume de Volpiano (962-1031), de beroemde abt van het klooster, geeft haar direct toestemming het graduale te kopiëren. De prior behandelt haar als een werkslaaf. Hij eist dat ze geweekte geiten- en kalfshuiden schraapt (voor het perkament), zolang de graduale ‘bezet’ is. “... Opgeblazen pad. Gluiperige vrek. Wat moet ze tegen die man beginnen?...”. Omdat de slome Straatsburger overdag de graduale aan het kopiëren is, stelt het hoofd van het scriptorium haar voor om dat stiekem 's nachts te doen. Voor wat hoort wat, natuurlijk. Als Guillaume de Volpiano merkt dat ze aan het schrapen is gezet, verlost hij haar subiet van het rotwerk. Wanneer het hoofd van het scriptorium haar in de laatste nacht waarin ze aan haar graduale werkt zijn geslacht in het gezicht duwt, grijpt ze het ding beet en stoot met al haar kracht de scherpgeslepen ganzenveer in zijn pisbuis. De volgende dag krijgt ze de graduale in bezit. Ze ontdekt dat de gezangen voor Allerheiligen er niet in staan. Ook de liturgie van Sint-Stefanus ontbreekt. De Straatsburger heeft de pagina's die hij nog niet heeft gekopieerd er gewoon uit gesneden: de vuile dief! Als Guillaume de Volpiano op reis gaat, voelt Rosa zich niet langer veilig. Ze vlucht met haar nog niet ingebonden graduale het klooster uit om zich bij het vrouwenklooster Sint-Pieter-bij-de-nonnen te melden.

 

Regentes-keizerin Theophanu

De kloosterhervorming heeft tot gevolg dat de nonnen alleen nog maar dingen mogen doen die níét met hun intellect te maken hebben: kleding maken voor de armen, enzo. “… Onder de vlag van een religieuze opleving werden ze geknecht…”. Een vrouw die schrijft, dat pikken de heren niet. “… Voor het oog en oor van iedereen mogen de zusters blijk geven van hun devotie en totale onderwerping aan de Regel, zodat de vrouwen van Metz, die de diensten bijwonen, zich niets in het hoofd halen…”. Toch zorgt een handige non ervoor dat Rosa’s gekopieerde bladen worden ingebonden. Ze mag zingen als regentes-keizerin Theophanu (zie mijn vorige blog) langskomt en gooit er stiekem, tot grote woede van de abdis, een hymne van eigen makelij doorheen. Theophanu weet echter niet wat ze hoort en roept Rosa bij zich. Of ze een wens heeft. Wel, misschien mag haar ‘broer’ studeren bij de briljante Gerbert in Reims? Theophanu is niet gek en begint te giechelen: natuurlijk mag dat! De keizerin is echter nog niet met haar gevolg vertrokken of een woedende De Volpiano staat voor de deur. Hij heeft lucht gekregen van het feit dat Rosa zich als een jongen heeft voorgedaan. Nog voordat ze een aanbevelingsbrief van Theophanu heeft ontvangen, slaat Rosa opnieuw op de vlucht.

 

Een graduale vindt zijn eigen weg

Ze meldt zich als Carolus in Reims, waar magister Gerbert van Aurillac (ca. 946-1003) haar als leerling aanneemt. Weer die magische sfeer. Ze zoekt haar heil bij de portiers: een tweeling die elkaars volmaakte spiegelbeeld vormen, met ‘lodderoog’, ‘bochel’ en al. De Bobbio-broers: Remiël en Raguel. Zeepmakers. Een van hen is zo enorm grofgebekt dat ik me afvroeg of hij misschien last had van Tourette. De oorlog kruipt de stad in. De mensen worden steeds gewelddadiger. Wanneer ze samen met een van de broers een boodschap moet doen, worden ze aangevallen. Dan ontdekt Rosa dat hun bochel uit pikzwarte veren bestaat. Gerbert vertelt dat hij de broers in Córdoba heeft gevonden. Als Siamese babytweeling. Een Arabische engel met vier handen, vier voeten en twee vleugels. Of eerder een ‘gevallen’ engel: een demon? Alleen hun namen al! Een arts heeft de zuigelingen van elkaar gescheiden, waarna Gerbert de voogdij op zich nam. Zie F. de Graaff, die beweert dat Otto III eveneens een incarnatie was van een ‘engelvorst’. Ondertussen schrijft Rosa haar eigen, hoogstpersoonlijke canticum voor de Heilige Maagd. En dan staat de stotterende Balbulus ineens voor de deur. Hij komt haar terughalen naar het klooster van Hirsau, waar iedereen aan het Sint-Antoniusvuur lijdt en de gemoederen hoog zijn opgelopen over de orderegels. Tijdens een overval gooit Rosa haar graduale in de kist van de heilige Aurelius: het zal zijn eigen weg wel vinden…

 

De voorloper van Hildegard van Bingen

Anno 2025. Friso bezoekt de overblijfselen van het voormalige klooster. Omdat zijn promotor vond dat zijn romantische excursies niets met de wetenschap te maken hadden, is hij maar schrijver geworden. Dacht zijn professor nu werkelijk dat de grote Hildegard van Bingen de eerste, of zelfs de énige, middeleeuwse vrouw was die zelf liederen schreef? Wat een absurd idee! Zijn de middeleeuwen ‘in’? Laat Susan Smits' nieuwste boek nu weer over die Hildegard van Bingen gaan!

 

Uitgave: Atlas Contact – 2026, 456 blz., ISBN 978 902 547 863 6, € 26,99

Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier