Ik volg al een tijdje op YouTube ‘De Boekentafel van Godert Walter’, waarin een boekenpanel op een zolder van een boekhandel in Groningen bijna elke zaterdag een aantal gelezen boeken bespreekt. Het leuke is dat ze niet alleen in de nieuwste uitgaven duiken, maar ook geregeld verborgen pareltjes van weleer onder het stof vandaan halen. Op jongstleden 2 mei bogen ze zich, vanwege de ‘Tweede Veertigdagentijd’ - namelijk de periode tussen Pasen en Hemelvaart - over het in Duitsland opnieuw uitgegeven “Demokratie braucht Religion – gerade jetzt!” van de daar zeer populaire socioloog Hartmut Rosa (1965). Het gaat om een essay dat gebaseerd is op een lezing voor een bisschoppelijke bijeenkomst in Würzburg in 2022 en dat hier werd uitgegeven onder de titel “Democratie vraagt om religie. Over een bijzondere resonantieleer”. ‘De Boekentafel’ gelooft in geestelijke groei, tegen de verdrukking in, staat er in het begeleidend commentaar onder de podcast. Dat ‘resoneert’ wel bij mij…
Over het ideeënreservoir van eeuwenoude religies
“… Het lijkt misschien vreemd om in tijden van secularisatie een beroep te doen op religie, maar de ontkerkelijking biedt ons juist de mogelijkheid om opnieuw na te denken over de maatschappelijke rol van religiositeit…”, aldus hoogleraar filosofie Ronald van Raak, die het voorwoord schreef. De prangende vraag is wat er gebeurt als het ideeënreservoir van eeuwenoude religies verloren gaat in onze samenleving.
Het gevoel dat het niet lang meer goed kan gaan
Rosa hield zijn speech tijdens de coronaperiode. Inmiddels zijn we vier jaar verder, en is het cultureel overheersende ‘gevoel dat het niet lang meer goed kan gaan’, alleen maar sterker geworden. Het vertrouwen in de politiek is nog nooit zo laag geweest. We zijn in een ‘razende stilstand’ terecht gekomen, schrijft Rosa. We zijn ‘het gevoel van voorwaartse beweging kwijt’. Alsof de maatschappij is ‘verstijfd’ en verstard’. Inmiddels heb ik zelfs het idee dat we ‘achteruit hollen’. Er zijn geen betaalbare woningen meer voor starters, de helft van de vijftienjarigen komt van school zonder behoorlijk te kunnen lezen en schrijven, bedrijven verlaten Nederland en als ik het journaal aanzet, zie ik rellen. Om over de oorlogen maar te zwijgen. Het valt niet mee om optimistisch te blijven.
Groei als dogma
Rosa wijt (een deel van) onze problemen aan de perverse kapitalistische opvatting dat we voortdurend moeten ‘presteren’, ‘innoveren’, ‘versnellen’ en ‘groeien’ om onze welvaart op peil te houden. Dat kost steeds meer energie en leidt tot verharding: “… Onze relatie tot de wereld is agressief. Waarom? Omdat onze to-dolijst overloopt. Elk jaar moeten we een beetje meer voor elkaar krijgen. Zowel op kleine als op grote schaal staan we daardoor in een agressieve verhouding tot de wereld…”.
Energieprobleem
We gebruiken steeds meer energie om te behouden wat we hebben: “… Dat levert een energieprobleem op voor het klimaat en een energieprobleem voor de psyche: beide branden op…”. Zie de burn-outcrisis. Ik denk dat de AI-revolutie alleen maar tot nog meer versnelling gaat leiden en nog meer energie zal opeisen. Strikt genomen gelooft niemand nog dat de dingen beter zullen worden: “… We moeten erop voorbereid zijn dat de concurrentie harder zal worden en de middelen schaarser…”. Het leven vergt (te) veel van ons: “… we hebben niet langer het gevoel dat we op weg zijn naar een veelbelovende toekomst, maar proberen de achter ons afbrokkelende rand van de afgrond voor te blijven…”. Sterker: “… we moeten elk jaar harder rennen om niet in de afgrond te storten die ons steeds dichter op de hielen zit…”.
De ander moet zijn bek houden
Ook in de politiek zien we die toenemende agressiviteit. “… De politiek andersdenkende wordt niet langer gewoon gezien als een gesprekspartner met wie men in discussie gaat, maar als een misselijkmakende vijand die het zwijgen moet worden opgelegd…”. Iemand die constant een andere mening heeft, die steeds iets anders wil, die van andere dingen houdt en iets anders gelooft, en Joost mag weten wat nog meer, wordt eenvoudig gezien als een obstakel: “… We voeren niet langer een debat over hoe we willen leven, hoe we onze respectievelijke manieren van leven inrichten, nee, de ander moet gewoon zijn bek houden. We beschouwen ze als vijanden die we de mond willen snoeren! En dat van beide kanten: we noemen ze fascisten of iets anders…”. Wappies bijvoorbeeld. We denken van elkaar dat we idioten zijn. Zie de heisa rond het AZC in Loosdrecht: “… Sommigen zeggen dat we te veel vluchtelingen hebben binnengelaten, dat degenen die de grenzen hebben opengezet landverraders zijn, en anderen zeggen juist weer dat wijzelf de criminelen zijn omdat we vluchtelingen aan de grenzen laten verdrinken en doodvriezen. Beide partijen hadden en hebben het gevoel dat ze eigenlijk een gevecht tegen criminelen voeren…”.
Geef mij een luisterend hart
De democratie heeft daarom een ‘luisterend hart’ nodig, aldus Rosa. Zie het parool van koning Salomo. Ik denk dat Rosa zó gelijk heeft. Dat is ook precies de klacht van de tegenstanders van het AZC in Loosdrecht: ‘Ze’ luisteren niet naar ons. Zie de uitzending van Eva Jinek (13.05.26). Rosa, die het heeft over een ‘crisis van de aanspreekbaarheid’: “… Maar zo’n luisterend hart komt niet uit de lucht vallen, en het is zelfs bijzonder moeilijk om deze houding aan te nemen in een agressieve samenleving…”. We zitten met z’n allen voortdurend in de agressiemodus. Echter: als we in een slechte bui zijn, een humeur hebben om op te schieten, kunnen zelfs de mooiste geluiden ons niet bereiken. Kan het ook anders? Is er een alternatief?
Het ‘Gans Andere’
Jazeker, aldus Rosa, en dat legt hij uit aan de hand van het begrip ‘resonantie’, waarbij hij vaak het voorbeeld van muziek gebruikt: muziek die al of niet ‘resoneert’. Resonantie, oftewel ‘wederkerigheid’, kun je ontleden in vier elementen. Ten eerste: de ‘prikkeling’. Iets ‘roept je’. Iets ‘spreekt je aan’. “… Resonantie is geen pure harmonie en pure overeenstemming, want dan zou het geen resonantie zijn…”. Het heeft niets te maken met ‘zelfbevestiging’: “… Als ik voortdurend hetzelfde hoor, maar slechts versterkt, als ik alleen maar gesterkt word in wat ik altijd al gedacht, gevoeld of gedaan heb, kunnen we niet spreken van een resonantierelatie, want resonantie betekent iets heel anders horen – het kan ook heel irritant zijn. Er is een stem die me in een of andere vorm bereikt…”.
Verbinding
Het tweede element zou je kunnen uitdrukken met het woord ‘verbinding’. Vaak hebben we het gevoel tegen een muur te praten. Mensen haten je omdat je je genderneutraal uitdrukt of juist niet - tegenwoordig kun je in beide gevallen rekenen op agressie. Maar soms voelen we dat er iets gebeurt tussen ons en de ander. We voelen we ons ‘aangesproken’. We reageren op een ‘oproep’. Er is ‘contact’. We realiseren ons: hier kan ik wat mee. En dat is precies het moment waarop we ons ‘levend’ voelen.
Transformatie
Het derde moment van resonantie is ‘transformatie’. Hierdoor “… kom ik in een andere stemming en op een andere gedachte. Ik begin de wereld anders te zien of anders te denken…”. Een diepe depressie of burn-out maakt dat je niet in staat bent te resoneren, laat staan te transformeren: je bent door niets of niemand meer ‘te bereiken’.
Onvoorspelbaar
Het vierde onderdeel is de ‘onbeschikbaarheid’. Resonantie ‘gebeurt’. Het is onvoorspelbaar en kan niet worden geproduceerd, gekocht of geforceerd. Hannah Arendt spreekt in dit verband over ‘nataliteit’: “… het moment waarop plotseling een nieuwe gedachte opkomt die ik eerder nog niet had…”.
Een andere wereld
Willen we een kans maken op ‘resonantie’, dan zullen we uit onze agressiemodus moeten stappen. Resonantie vraagt een kwetsbare opstelling. Religie herinnert ons er bij uitstek aan dat er een andere houding tegenover de wereld nodig is. De kerk biedt een ruimtelijke context waarin de agressieve houding voor even verdwijnt: “… De agressiemodus vindt daar helemaal geen doelwit…”. Het gedeelde en ervaren idee achter het kerkelijke gebeuren, de beelden en rituelen, is dat we een resonerende verbinding maken met iets dat groter is dan onszelf, een andere wereld, wat een transformerend effect heeft.
Verlangen naar resonantie
Allerlei fenomenen die buiten de kerkelijke context onder het label ‘new age’ of ‘esoterie’ vallen, getuigen ook van een groot verlangen naar dergelijke verbindingen: “… Mensen zoeken resonanties in stenen en kruiden, stromen, bergen en sterren…”. Op de een of andere manier hebben sommigen ‘iets’ met edelstenen, Bachbloesems of helend water. Anderen beschermen zich tegen het boze oog of mysterieuze aardstralen: “… Dit zijn allemaal ideeën van resonantie…”. Misschien is verlangen naar resonantie wel verlangen naar spiritualiteit, bedacht ik.
Religie: een resonantierelatie
Het christendom heeft als uitgangspunt dat de basis van het bestaan niet het stille universum, een koud mechanisme, naakt toeval of zelfs een vijandige tegenpool is, maar een ‘antwoordrelatie’. “… ‘Ik heb je bij je naam geroepen, je bent van mij!’ Als dat geen oproep tot resonantie is! Iets riep mij en bedoelde mij. Of visualiseer het idee: ‘Ik heb je de levensadem ingeblazen.’ Er staan oneindig veel van dit soort beelden in de Bijbel, en daarom interpreteer ik die als een groot document van schreeuwen, roepen en smeken om gehoord te worden, om weerklank te vinden in het aangezicht van een stille sterrenwereld…”. Het doet me meteen denken aan de grote telescoopschotels die boven de bomen uitrijzen in Westerbork – een beeld dat me enorm kan ontroeren: oren die het heelal afluisteren om als het ware het geluid van God op te vangen. Rosa: “… de Bijbel, het geloof, de Kerk geven dit ene antwoord, doen deze ene belofte: er is Iemand die jou bedoeld heeft, die jou geroepen heeft, die je ook hoort, zelfs als Hij niet beschikbaar is in het hier-en-nu…”. Zie ook “Wachten. Een levenshouding” van Dirk De Wachter. Christenen wachten op God.
Uitgave: Boom - 2023, vertaling Huub Stegeman, 80 blz., ISBN 978 902 445 828 8, € 16,90
Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier
Geen opmerkingen :
Een reactie posten