Tot mijn grote vreugde kwam Gerwin van der Werf (1969, schrijver, columnist en musicoloog), juist nu ik weer met Otto III bezig ben (zie mijn vorige bespreking), met een omvangrijke doch luchtige roman die zich afspeelt rond het jaar 1000. Zijn magnus opus? Zoals ik ook al concludeerde in mijn blog over “Otto III, de verduisteraar van de middeleeuwen” van Marco van Burken, schrijft recensent Bo van Houwelingen in de Volkskrant van 22 oktober jongstleden: “… Ach ja, de 10de eeuw, compleet overwoekerd door de hoge middeleeuwen met z’n kastelen en kathedralen. Noem iets specifieks 10de-eeuws; lukt je niet!...”. En even verder: “… Voor een schrijver van een historische roman is zo’n halfvergeten eeuw natuurlijk goud. Hier valt nog wat te ontdekken, iets onbekends tot leven te wekken…”. Dat is precies wat Gerwin van der Werf doet in zijn achtste roman, waarin de middeleeuwse muziek centraal staat. Toevallig ging het videokanaal ‘Pauscast’ van 8 november over ‘De terugkeer van de zingende paus (en Gregoriaans)’. Voor een totale leek als ik was dat een boeiende inleiding op het boek.
De ‘pre-renaissance’
Cultuurfilosoof en theoloog F. de Graaff (zie mijn vorige blog) in “Anno Domini 1000 – Anno Domini 2000”: “…Het is te verwachten, dat na de ontzaggelijke gebeurtenissen, die omstreeks het jaar 1000 hebben plaatsgevonden (zie zijn mythe over de dood van de god van het Avondland, waardoor het Westen duizend jaar respijt kreeg inzake het goddelijk oordeel), de ganse Christelijke beschaving is geschokt. Dit komt dan ook duidelijk uit in de talrijke verschijnselen, die onmiddellijk na 1000 openbaar worden…”. Hij zet ze even op een rijtje: 1) De leer van de transsubstantiatie. 2) De alchemie. 3) Het Romaans en na 1140 de Gotiek. 4) Mariaverering, celibaat en hoofse liefde. 5) Allerzielen. 6) De Jodenvervolging en de Kruistochten. 7) De breuk met de oecumene in 1054. 8) De Scholastiek en het ontstaan der universiteiten. 9) De polyfone muziek.
Verum, bonum et pulchrum
NaNa het jaar 1000 ontstaat in West-Europa de polyfone muziek, vertelt F. de Graaff: “… Voor die tijd heerst de eenstemmigheid van het Gregoriaans. De Gregoriaanse muziek openbaarde de eenstemmigheid, die in de cultuur heerste door de aanwezigheid van de god. Door die aanwezigheid was de cultuur een eenheid…”. Kijk naar de tot op het bot verdeelde politici van heden ten dage. “… Na de dood van de god verdwijnt de eenstemmigheid uit de Westerse cultuur. Het geïsoleerde subject ontstaat. Dit wordt uitgedrukt door de veelstemmigheid. Ieder subject zingt zijn eigen melodie. Die melodie zingt nog wel van de herinnering aan de goddelijke aanwezigheid, maar zij zingt daarover op haar eigen wijze. De wereld dreigt na 1000 te vervallen in een kakofonie…”. Van der Werf laat dit uiteenvallen van de werkelijkheid in zijn roman prachtig zien via zijn hoofdpersonage Rosa, die worstelt met Gods bedoelingen in haar leven. Waarom helpt Hij haar niet? Trekt de Eeuwige zich eigenlijk wel iets van haar aan? Ziet Hij haar wel? Is ze een ketter omdat ze zo denkt? Evenals in de transsubstantiatie wordt in de muziek de god, die zich heeft teruggetrokken in de ‘Bovennatuur’, voor even teruggehaald in de Kerk, aldus F. de Graaff. “… Slechts de goddelijke aanwezigheid vermag in de chaotische wereld na 1000 de veelstemmigheid in harmonie te brengen. De god keert echter slechts verborgen, tijdelijk en herhaaldelijk terug…”. Nog steeds kunnen alle stemmen in jezelf tot rust komen wanneer ze in harmonie worden gebracht met het goddelijke licht in je ziel – de ‘zon van Christus’, zoals de heren in de bovengenoemde YouTube-uitzending zeggen. Dat is althans mijn ervaring. Als Rosa zingt, verbleken haar zorgen en voelt ze zich opgenomen in hogere sferen. De harmonie van de polyfone muziek komt ‘van boven’, aldus F. de Graaff. Ze is te verstaan als een heilige (heilbrengende) en zegenende werking, zoals ál ‘het goede, het ware en het schone’.
Oeroude graduale
Het ‘eerste verhaal’ begint als een ‘antifoon’ in het jaar 1992. Een Utrechtse student muziekwetenschappen, Friso van der Werf – duidelijk een alter ego van de schrijver: Friso is diens tweede doopnaam – wil in een muziekbibliotheek in Laon het oudste en belangrijkste muziekhandschrift ter wereld gaan bekijken. Het staat bekend onder de naam Codex Laon 239. Friso is ervan overtuigd dat de oeroude ‘graduale’ – een boek met gezangen voor de rooms-katholieke mis – ontbrekende pagina’s met composities moet hebben bevat die omstreeks het jaar 1000 als zeer radicaal golden (zie F. de Graaff). Een fantastisch onderwerp om op te promoveren! Het enige wat hij moet weten, is of de pagina’s eruit zijn gesneden (boze opzet) of zijn gescheurd (een opwelling). Alles zit hem tegen. In de bibliotheek blijkt een Amerikaanse onderzoeker hem voor te zijn geweest. Ene monsieur Mitchel Mikkelsen bestudeert het manuscript met oude ‘neumen’ al, vertelt de secretaresse hem. Neumen zijn muzieknotaties die werden gebruikt om gregoriaanse gezangen op te schrijven, voordat het moderne notenschrift ontstond. Zie ook de verwijzing naar “Nooit meer slapen” van W.F. Hermans, waarin ‘Mikkelsen’ de luchtfoto’s in bezit heeft waarop Alfred zo zit te azen.
Geef de monsters niet wat ze willen
Als een ‘schola’ (koor) begint het ‘tweede verhaal’ het gebeuren in het jaar 985 te vertellen. In het ‘Silva Nigra’, het donkere, ondoordringbare Zwarte Woud, groeit Rosa op in een dorp met 25 zielen. Haar vader, een ‘mislukte monnik’ en weduwnaar, heeft zijn dochter niet alleen het ‘Pater noster’ geleerd, maar ook een paar gezangen, zoals ‘Puer natus est’ en ‘Resurrexi’. “… Zing, en je voelt je omringd door engelen, zegt hij…”. Even verderop staat: “… Rosa zingt altijd. Ze neuriet, soms merkt ze het zelf niet eens…”. Haar vader heeft haar ook een beetje leren lezen en schrijven in het Latijn. Het zijn angstige tijden. Oma Bertha, die nog in ‘alpen’ gelooft, heeft Rosa's haar kortgeknipt. Ze moet zich van haar vader als een jongen kleden. “… Hij heeft haar op het hart gedrukt dat ze bij gevaar het huis in vlucht, zich in een hoekje ontlast en zich met haar eigen uitwerpselen insmeert. Ze vroeg waarom. ‘Omdat ze je anders verkrachten!’ riep Bertha. Alsof dat de dingen duidelijker maakte. Haar broer Rudolf zei smalend: ‘Ze heeft niet eens borsten.’ ‘Precies wat ze zoeken!’ beet Bertha hem toe…”. Papa pepert haar in dat ze vreemde mannen nooit moet vertrouwen. Zie de geleerde Hypatia, de eerste vrouwelijke wiskundige, die wijzer was dan alle intellectuelen en kerkvaders bij elkaar. Dat wekte zoveel jaloezie op dat een groep fundamentalistische christenen haar in 415 levend heeft gevild door met oesters haar huid af te schrapen. Hij leert haar met een mes om te gaan en hoe ze een belager de keel moet doorsnijden: van links naar rechts, snel en krachtig. “… Papa, wat als het er meer zijn? En als ze niet bang zijn voor de strontlucht?…”. Dan ga je zelf naar God, zegt hij. Dan moet ze haar eigen keel doorsnijden, ook al is dat een grote zonde. “… Geef de monsters niet wat ze willen, laat je niet vernederen…’”
Een noviet met een hoge stem
Wanneer ze op een keer terugloopt naar haar dorp, staat het in de fik en worden mensen en dieren achteloos afgeslacht. Een gewapende ruiter die de volgende dag met een stel soldaten het bloedbad komt bekijken, brengt haar naar de abdij van Hirsau. Ze zegt dat ze Carolus heet. Karl. Tegen betaling wordt ze aangenomen als novice. Wie binnen de muren van het klooster leeft, is daartoe door God geroepen, al wordt betwijfeld of dat ook geldt voor de oblaten: de zonen van edellieden die met hun erfdeel aan het klooster worden toevertrouwd. “… Het zijn altijd derde of vierde zonen, wat moet een graaf met al die zonen?...”. Ze wordt opgehaald voor de vespers. De schola zingt Psalm 137, ‘Confitebor tibi, Domine’, in beurtzang. “… Er trekt een rilling door Rosa’s lijf…”. Even verder: “… De kale muren lijken mee te zingen, ze maken dat de tonen in elkaar overvloeien, en dan stroomt de ruimte weer leeg en is het alsof het er nooit geweest is…”. Ze heeft honderd goede redenen om zo snel mogelijk op te krassen, maar ten minste één om te blijven: de muziek. Als ze bij de abt wordt geroepen, vertelt ze hem dat de monniken vals zingen. Hij vertelt haar dat het zijn doel is de abdij, die inmiddels honderd jaar bestaat, tot het belangrijkste centrum van kennis in de hele streek te maken. “… Bijbelstudie, theologie, vroomheid, discipline en ordening van het kloosterleven, zoals in Sankt Gallen, Cluny en Gorze…”. Ze bezitten de beenderen van de heilige Aurelius, die hun aanzien verlenen. “… Hier leven we in het licht van Christus en voor de glorie van de Allerhoogste…”, zegt de abt. Er zijn schrijvers nodig, dus gaat Karl in de leer als kopiist in het scriptorium. En om het niveau van de zang op te krikken, verzoekt de abt de cantor een novice met een hoge stem toe te laten tot de schola. “… Zevenmaal daags heb ik Uw lof gezongen…”, sprak de profeet. De lauden, priem, terts, sext, noon, vespers en completen.
Heer die mij ziet zoals ik ben
Natuurlijk struint er ook een duivel in het klooster rond: broeder Ratpert. Oftewel de ‘Rat’. Hij noemt haar steeds een ‘meisje’ - ‘ruikt’ hij dat ze de boel belazert? “… Niemand kent haar, alleen God ziet haar zoals ze is, ‘Domine cognovisti me’. Ze ontdekt dat ze God vreest en bewondert, maar niet liefheeft. Dat ligt niet in haar vermogen. De haat bant ze uit haar gedachten, maar liefhebben, dat zal nooit gaan. Hoe kan ze hem liefhebben? Hem liefhebben staat gelijk aan verraad aan haar familie, die vermoord werd terwijl de Almachtige geen vinger uitstak. Ik zal U eren in mijn psalmen, want U heeft mij de muziek geschonken. Misschien heeft U een bedoeling, dan zal ik aan Uw verwachtingen voldoen. U zult nooit over mij te klagen hebben. Maar ik heb U niet lief…”.
Amor spiritualis
Rosa’s mede-novieten: een griezelige, hologige tweeling die niets zegt. De stotterende stalknecht Balbulus, die verliefd op haar wordt. De mismaakte Hermannus Contractus (1013-1054), ook bekend als Hermann van Reichenau of Herman de Lamme: een uiterst invloedrijke elfde-eeuwse benedictijnse monnik, geleerde, componist en polymath. Het Latijnse woord ‘Contractus’ betekent letterlijk ‘samengedrukt’ of ‘verlamd’ en verwijst naar zijn ernstige fysieke beperkingen. Allerlei andere imposante personen komen voorbij. De filosoof Boëthius met zijn ‘muziek der sferen’. Benedictus van Nursia, de stichter van hun orde. De ketter Origenes, die geloofde dat alle zielen al bestonden voordat ze werden geboren en zichzelf gecastreerd zou hebben om zijn wellust onder de duim te houden. Vleselijk verlangen is vergankelijk, zielsverlangen is eeuwig. Stiekem leest ze een boek van hem, waaruit ze leert dat de ‘amor spiritualis’, de begeesterde liefde, een goddelijk vuur in je kan ontsteken. Resonantie. Inspiratie. Passie: “… Ze wil leven, een volstrekt nieuw besef dat in haar groeit, ze wil leven!...”. Ze leert dat elke letterlijke tekst ook een verborgen betekenis heeft. “… Zingen is dubbel bidden, zeggen de monniken, maar zingen is ook leven…”. De heilige Benedictus: “… Wie niet bang is voor de hel, schept een hel op aarde…”. Kerkvader Augustinus, die bedenkt dat de Heer ‘ín hem’ moet zitten, aangezien Hij in alle dingen aanwezig is. Die op zijn zestiende niets liever deed dan ‘beminnen en bemind worden’. De razernij van zijn wellust. Buiten de psalmen lijkt er geen ander geschrift met zoveel ‘ik’ te bestaan. Ze vindt hem een enorme aansteller en een poseur, maar hij schrijft wel kneitergoed. Cicero met zijn schitterende, heldere taal: Somnium Scipionis. De droom van Scipio. En Virgilius: Dido’s klacht in de Aeneis. De nieuwe tijd voert de kruisbeelden in. Bisschop Gero heeft kort voor zijn dood een levensgroot kruisbeeld laten maken voor de dom in Keulen, dus moet de abdij van Hirsau er ook een hebben. Allemaal spektakel, vindt Rosa’s leermeester Bruno: “… Waarom zouden we iedere dag naar de lijdende Christus moeten kijken, terwijl zijn grote overwinning juist voorbij dat kruis ligt, in de Opstanding? Hij hing er maar één dag; op deze manier hangt hij er dag in, dag uit! Alle dagen, de duivel lacht zich rot!...”. Friso ziet tegen het einde van het verhaal in het Merovingische gedeelte van een museum in Merz een stuk ‘chancel’, een soort koorafscheiding, waarop “… Christus nog gewoon als een heilig man…” wordt afgebeeld, “… in plaats van altijd maar aan een kruis genageld…”. Zie F. de Graaff.
Duivelsmuziek
Het wordt allemaal wel erg moeilijk voor Rosa als de zoon van de moordenaars, Ezzo, bij hen in de ziekenboeg belandt. Uitgerekend hij wordt met Rosa meegestuurd als ze de opdracht krijgt een kopie te maken van het graduale van de kathedraal van Metz. Omdat ze bang is dat hij haar zal vermoorden vanwege de geldbuidel die ze heeft meegekregen, loopt ze uit voorzorg twintig passen achter hem. Ze zingt voortdurend. Ook als hij haar verzoekt haar ‘bek te houden’. Ze worden door het bos verzwolgen. Als ze een roedel wolven horen huilen, rennen ze voor hun leven. Soms krijgt het verhaal iets magisch. Als ze de weg kwijt zijn, verschijnt er een reusachtige wolf op hun pad: schonkig, vol kale plekken en eenogig – het andere oog getekend door een litteken in de vorm van een kruis. Hij spreekt haar toe: “… Lucerna pedibus tuis verbum meum…”. Ze moeten hem volgen. “… Het is duidelijk dat alleen zij die stem hoort. De stem zit in haar hoofd. Is dit hoe wonderen in de praktijk werken?...”. Of ze gek is, vraagt Ezzo. Maar ze hebben geen keus. Ze ontkomen ternauwernood aan een stel woeste schaapherders. Ze lijden ontiegelijke honger. Een riviertje volgen ze tot het hen naar een naamloos dorpje brengt, waar ze kunnen overnachten in een dorpskerk. Lopen, lopen. Slapen. Gewapende mannen die op schijnbaar willekeurige plaatsen tol heffen in naam van hun graaf, tot complete roverbendes. Straatsburg. Straatmuzikanten. Duivelsmuziek. De prachtige vrouw van het groepje zingt haar psalm na met de onwaarschijnlijkste variaties. In het gewoel van het volk om hen heen steelt ze ook Rosa’s tas. Rosa zet het op een schreeuwen. Een groepje jongeren heeft wel zin in een verzetje en blijkt de vrouw even later hartstikke dood te hebben geslagen. Ze was trouwens een man. Rosa’s tas is even daarvoor teruggebracht door een jongetje dat zegt dat zijn vader vond dat stelen van een monnik hetzelfde is als stelen van de Heer.
Mea culpa. Mea maxima culpa
Minstens de helft van het geld is ze kwijt. De volgende dag gaan ze weer verder, want ze horen dat er een monnik op weg is naar Metz die de graduale ook wil kopiëren (zie Mikkelsen). Ze overnachten in een klooster waar een vleermuizenplaag heerst. Stromende regen. Overal modder. Kille kerken. In een kapel op een heuvel wordt Ezzo zo beroerd als een hond (later hoort Rosa dat de vleermuizen een enge ziekte hebben overgebracht – een link naar corona?). Op een ochtend ziet hij er in het schaarse licht een stuk beter, ja, zelfs mooi uit, vindt Rosa. “… Zijn gezicht is kalm, het straalt de zelfverzekerdheid uit van een man die weet dat hij genezen is…”. Ze schudt hem wakker, maar hij wordt niet meer wakker. Ze laat hem achter en trekt wadend door de blubber verder, met het gevoel schuld op schuld op zich te laden. “… Ze heeft de dood aan de zomen van haar habijt hangen, de dood ruist om haar voeten bij iedere stap die ze zet…”.
Herbouw
Anno 1049. Paus Leo IX (1002-1054) laat in de overwoekerde kloosterruïne van Hirsau de beenderen van de heilige Aurelius opgraven uit de ingestorte crypte. Daarbij wordt ook een oude graduale gevonden. De paus geeft opdracht het Aureliusklooster te herbouwen. Het stinkboek zal de eerste aanwinst zijn voor de toekomstige bibliotheek.
Vroom zijn is innerlijke strijd
Anno 1076. De beroemde abt Willem van Regensburg (ca. 1030-1091) weet midden in de investituurstrijd allerlei geleerden, zangers en scribenten naar het nieuwe, autonome klooster te trekken. Altijd loopt hij in een zwart, sober habij rond. “… Saai? Saai en vervelend zijn de mannen die ieder verlangen de ruimte geven, iedere impuls volgen, in hun pronkzuchtige mantels. Want hun daden zie je van mijlenver aankomen. Er is nooit twijfel, geen zoektocht. Vroom zijn is twijfelen, zoeken en tasten in het duister. Vroom zijn is innerlijke strijd…”. Hij ontvangt de oude graduale van de plaatselijke graaf en ontdekt daarin onbegrijpelijke notaties van hymnen die niemand kent. Hij trekt met zijn boek naar Rome, waar de paus hem vertelt dat de hymne de populairste Maria-antifoon is die al jaren in Rome wordt gezongen: de Alma Redemptoris Mater. “… Het is een gezang van vrouwen, geen enkele man zingt mee…”.
Jeudi Saint
Anno 1992. Het wordt ook duidelijk waarom de schrijver de vader van Rosa het verhaal over Hypatia liet vertellen. Als Friso het een aantal antifonen later op een terrasje met Mikkelsen op een zuipen zet, vertelt deze hem dat de heilige Catharina Hypatia in christelijke gedaante is. Voor het verhaal veranderden de christenen ook nog eens in heidenen. “…Heiligenlevens zijn ook propaganda, right?…”. Mikkelsen blijkt, evenals de vader van Rosa, een blauwe maandag in een klooster te hebben gezeten, maar kon het celibaat niet aan. Er stuitert steeds een meisje om hen heen dat Rosalie heet. Halfstoned van een joint sleurt Mikkelsen hem mee naar de kathedraal om de mis bij te wonen. Het is Witte Donderdag. Het koor schrijdt door de kerk terwijl het spatzuiver ‘Nos autem gloriari’ zingt, waarvan de akoestiek van de kerk één homogene, golvende melodie maakt. “…Het is heus niet omdat ik dronken ben dat ik tranen in mijn ogen krijg. Als ik niet licht beneveld was, zouden ze over mijn wangen stromen. Dit is het toch? Dit is waar het om gaat, dit is waarom ik muziek studeer: omdat ik zelf niet goed kan zingen, maar wel geraakt wil worden, omdat ik wil weten “waarom” ik geraakt word. Hoe dat precies zit…”. De wierook maakt hem misselijk: “…Dit is de showbusiness van de Heer…”. Ze worden ook nog eens aangewezen voor de voetwassing door de bisschop: “…Hallo, ik ben Judas…”. Ubi caritas et amor, Deus ibi est. Waar vriendschap en liefde is, daar is God. Op blote voeten loopt Friso uiteindelijk de kerk uit. Mikkelsen is nergens meer te bekennen.
Wij eisen de nacht op
Anno 987. Rosa komt al bedelend aan in de saffraangele stad Metz. De Sint-Arnoldusabdij. Van alle werkplaatsen is de perkamentmakerij de grootste. Het is duidelijk wat na het bidden de belangrijkste taak van het klooster is: boeken vervaardigen. Guillaume de Volpiano (962-1031), de beroemde abt van het klooster, geeft haar direct toestemming het graduale te kopiëren. De prior behandelt haar als een werkslaaf. Hij eist dat ze geweekte geiten- en kalfshuiden schraapt (voor het perkament), zolang de graduale ‘bezet’ is. “... Opgeblazen pad. Gluiperige vrek. Wat moet ze tegen die man beginnen?...”. Omdat de slome Straatsburger overdag de graduale aan het kopiëren is, stelt het hoofd van het scriptorium haar voor om dat stiekem 's nachts te doen. Voor wat hoort wat, natuurlijk. Guillaume de Volpiano verlost haar van het rotwerk als hij merkt waarmee ze bezig is. Als het hoofd van het scriptorium haar in de laatste nacht waarin ze aan haar graduale werkt zijn geslacht in het gezicht duwt, grijpt ze het ding beet en stoot er met al haar kracht de scherpgeslepen ganzenveer in zijn pisbuis. De volgende dag krijgt ze de graduale in bezit. Ze ontdekt dat de gezangen voor Allerheiligen er niet in staan. Ook de liturgie van Sint-Stefanus ontbreekt. De Straatsburger heeft de pagina's die hij nog niet heeft gekopieerd er gewoon uit gesneden: de vuile dief! Als Guillaume de Volpiano op reis gaat, voelt Rosa zich niet langer veilig. Ze vlucht met haar nog niet ingebonden graduale het klooster uit om zich bij het vrouwenklooster Sint-Piter-bij-de-nonnen te melden.
Regentes-keizerin Theophanu
De kloosterhervorming heeft tot gevolg dat de nonnen alleen nog maar dingen mogen doen die níét met hun intellect te maken hebben: kleding maken voor de armen, enzo. “… Onder de vlag van een religieuze opleving werden ze geknecht…”. Een vrouw die schrijft, dat pikken de heren niet. “… Voor het oog en oor van iedereen mogen de zusters blijk geven van hun devotie en totale onderwerping aan de Regel, zodat de vrouwen van Metz, die de diensten bijwonen, zich niets in het hoofd halen…”. Toch zorgt een handige non ervoor dat Rosa’s gekopieerde bladen worden ingebonden. Ze mag zingen als regentes-keizerin Theophanu (zie mijn vorige blog) langskomt en gooit er stiekem, tot grote woede van de abdis, een hymne van eigen makelij doorheen. Theophanu weet echter niet wat ze hoort en roept Rosa bij zich. Of ze een wens heeft. Wel, misschien mag haar ‘broer’ studeren bij de briljante Gerbert in Reims? Theophanu is natuurlijk niet gek en begint te giechelen: natuurlijk mag dat! De keizerin is echter nog niet met haar gevolg vertrokken of een woedende De Volpiano staat voor de deur. Hij heeft lucht gekregen van het feit dat Rosa zich als een jongen heeft voorgedaan. Nog voordat ze een aanbevelingsbrief van Theophanu heeft ontvangen, slaat Rosa opnieuw op de vlucht.
Een graduale vindt zijn eigen weg
Ze meldt zich als Carolus in Reims, waar magister Gerbert van Aurillac (ca. 946-1003) haar als leerling aanneemt. Weer die magische sfeer. Ze zoekt haar heil bij de portiers: een tweeling die elkaars volmaakte spiegelbeeld vormt, met ‘lodderoog’, ‘bochel’ en al. De Bobbio-broers: Remiël en Raguel. Zeepmakers. Een van hen is zo enorm grofgebekt dat ik me afvroeg of hij misschien last had van Tourette. De oorlog kruipt de stad in. De mensen worden steeds gewelddadiger. Wanneer ze samen met een van de broers een boodschap moet doen, worden ze aangevallen. Dan ontdekt Rosa dat hun bochel uit pikzwarte veren bestaat. Gerbert vertelt dat hij de broers in Córdoba heeft gevonden. Een Siamese babytweeling. Een Arabische engel met vier handen en vier voeten. Of eerder een ‘gevallen’ engel: een demon? Een arts heeft de zuigelingen van elkaar gescheiden, waarna hij de voogdij over hen op zich nam. Zie F. de Graaff, die beweert dat Otto III eveneens een incarnatie was van een ‘engelvorst’. Ondertussen schrijft Rosa haar eigen, hoogstpersoonlijke canticum voor de Heilige Maagd. En dan staat de stotterende Balbulus ineens voor de deur. Hij komt haar terughalen naar het klooster van Hinau, waar iedereen aan het Sint-Antoniusvuur lijdt en de gemoederen hoog zijn opgelopen over de orderegels. Tijdens een overval gooit Rosa haar graduale in de kist van de heilige Aurelius: het zal zijn eigen weg wel vinden…
De voorloper van Hildegard van Bingen
Anno 2025. Friso bezoekt de overblijfselen van het voormalige klooster. Omdat zijn promotor vond dat zijn romantische excursies niets met de wetenschap te maken hadden, is hij maar schrijver geworden. Dacht zijn professor nu werkelijk dat de grote Hildegard van Bingen de eerste, of zelfs de énige, middeleeuwse vrouw was die zelf liederen schreef? Wat een absurd idee! Zijn de middeleeuwen weer ‘in’? Laat Susan Smits' nieuwste boek nu ook weer over die Hildegard van Bingen gaan!
Uitgave: Atlas Contact – 2026, 456 blz., ISBN 978 902 547 863 6, € 26,99
Rechtstreeks bestellen bij bol: klik hier
Geen opmerkingen :
Een reactie posten